Zawał serca: zestawienie najważniejszych informacji

1. Czym jest zawał serca?
2. Jakie są skutki zawału serca?
3. Co zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca?
4. W jaki sposób można zapobiec wystąpieniu zawału serca?
5. Jaki jest związek pomiędzy zawałem serca, cukrzycą i otyłością?
6. Jakie są objawy zawału serca?
7. W jaki sposób rozpoznaje się zawał serca?
8. W jaki sposób leczy się zawał serca?

Zadanie mięśnia sercowego polega na pompowaniu krwi w obrębie całego organizmu. Do zawału serca (zawału mięśnia sercowego) dochodzi, gdy przepływ krwi do mięśnia sercowego zostaje całkowicie lub częściowo zamknięty. Czynnikiem wywołującym jest najczęściej skrzep krwi w tętnicach wieńcowych, tj. naczyniach krwionośnych, które odpowiadają za dostarczanie krwi do serca. W tym kontekście lekarze mówią również o ostrym zespole wieńcowym. Jest to termin ogólny określający sytuacje, w których nagle dochodzi do zaburzenia dopływu krwi do mięśnia sercowego.

Poza zawałem serca zalicza się do nich również niestabilna dławica piersiowa, w przypadku której dochodzi do zwężenia tętnic wieńcowych i znacznego ograniczenia przepływu krwi. Wszystkie niedrożności rozpoczynają się od powstania tzw. blaszek miażdżycowych (osadów) w tętnicach wieńcowych. Płytki te składają się głównie z tłuszczu, cholesterolu, wapnia i tkanki łącznej. Z upływem czasu mogą one stawać się coraz większe i powodować zwężenie tętnic. Proces tworzenia się płytek nazywany jest przez lekarzy miażdżycą tętnic.

W przypadku rozerwania lub pęknięcia blaszek miażdżycowych w tętnicy może dojść do powstania skrzepu krwi, który może zablokować tętnicę i ograniczyć lub całkowicie zatrzymać dopływ krwi do mięśnia sercowego. W rezultacie dochodzi do niewystarczającego zaopatrzenia mięśnia sercowego w tlen i substancje odżywcze, tj. do niedokrwienia. Bez odpowiedniej ilości tlenu komórki mięśnia sercowego obumierają, co jest charakterystyczne dla zawału serca. Organizm nie jest w stanie ponownie zastąpić martwej tkanki.

W Niemczech do zawału serca dochodzi co roku u ponad 300 000 osób. Większość zawałów występuje u mężczyzn w wieku od 68 do 76 lat, a u kobiet między 76 a 84 rokiem życia.

Każdy człowiek, który doznał zawału serca, ma swoją własną historię choroby. Konsekwencje i rokowanie, a więc jej prawdopodobny przebieg, zależą m.in. od tego,

• jak szybko zawał serca został poddany leczeniu,
• jak ciężki był jego przebieg
• jak rozległe jest uszkodzenie tkanki serca
• jakie są inne choroby współistniejące
• w jakim stopniu osoby dotknięte chorobą zmienią swój tryb życia po przebytym zawale serca

Częstymi skutkami zawału serca są zmęczenie, duszności, osłabienie, ale także lęki, depresja lub zespół stresu pourazowego (PTSD).

Do najważniejszych czynników ryzyka zawału serca, na które mamy wpływ, należą

• palenie tytoniu
• podwyższony poziom cukru we krwi (stan przedcukrzycowy lub cukrzyca)
• nadciśnienie tętnicze
• nadwaga i duża nadwaga (otyłość), w szczególności w okolicy brzucha,
• podwyższony poziom lipidów we krwi (w szczególności podwyższony poziom cholesterolu LDL)
• stres psychiczny
• niedobór snu

Krótkofalowo ryzyko zawału serca zwiększają również obfite posiłki, silny stres psychiczny, niskie temperatury, narkotyki i wiele innych czynników.

Czynnikami ryzyka zawału serca, na które nie mamy wpływu, są

• podeszły wiek: Wraz z wiekiem wzrasta liczba zawałów serca.
• płeć: U mężczyzn w młodszym i średnim wieku zawał serca występuje częściej niż u kobiet.
• predyspozycje genetyczne: Jeśli bliscy krewni (rodzice, dziadkowie, rodzeństwo) mieli zawał serca, prawdopodobieństwo jego wystąpienia jest wyższe.

Można je jednak znacznie zmniejszyć poprzez prowadzenie zdrowego trybu życia. Aby zapobiec zawałowi serca, zaleca się:

• Rzucenie palenia: Palenie tytoniu – również bierne – jest istotnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia. W rzucaniu palenia pomocna może być przychodnia lekarska lub apteka, gdzie należy zasięgnąć indywidualnej porady. Wiele kas chorych oferuje również kursy mające na celu pomoc w rzuceniu palenia lub dofinansowuje udział w takich kursach – wystarczy zapytać.
• Zbilansowana dieta: Odżywiaj się zdrowo i w sposób zbilansowany, spożywaj wiele warzyw, roślin strączkowych, owoców, produktów pełnoziarnistych oraz „zdrowych” tłuszczów. Można je znaleźć np. w rybach, orzechach i olejach roślinnych, np. oleju rzepakowym, oliwie z oliwek lub oleju lnianym. Korzystaj z barwnej różnorodności produktów spożywczych.
• Zwracaj uwagę na spożycie tłuszczu i soli: Ogranicz spożycie tłuszczów nasyconych, tłuszczów trans, cholesterolu i soli kuchennej. W jaki sposób to osiągnąć? W miarę możliwości jak najwięcej posiłków gotuj samodzielnie, unikaj fast foodów i gotowych produktów oraz doprawiaj potrawy ziołami, aby ograniczyć spożycie soli. Niemieckie Towarzystwo Żywieniowe [Deutsche Gesellschaft für Ernährung] zaleca osobom dorosłym ograniczenie spożycia soli do maksymalnie 6 gramów dziennie: Jest to mniej więcej jedna łyżeczka do herbaty. Uwaga: gotowe produkty również zawierają sól.
• Więcej aktywności fizycznej: Regularna aktywność fizyczna, co najmniej 150 minut umiarkowanego treningu wytrzymałościowego tygodniowo, również może pozytywnie wpłynąć na zdrowie serca. W tym miejscu należy wymienić takie aktywności, jak np. chodzenie, bieganie, jazda na rowerze lub pływanie. Osoby, które prowadzą siedzący tryb życia, powinny włączyć większą ilość aktywności fizycznej do swojej codzienności.
• Osiągnięcie prawidłowej masy ciała: W przypadku nadwagi warto spróbować zredukować masę ciała. Za prawidłową wagę uznaje się wskaźnik masy ciała (BMI) wynoszący od 18,5 do 24,9 kg/m². Wartości od 25,0 do 29,9 kg/m² oznaczają nadwagę. Wskaźnik BMI powyżej 30 kg/m² jest uznawany za ciężką nadwagę (otyłość). Dotyczy to zarówno mężczyzn, jak i kobiet.
• Zmniejszenie obwodu talii: Środki mające na celu zmniejszenie masy ciała pomagają również zmniejszyć obwód talii. Norma dla mieszkańców krajów europejskich wynosi poniżej 80 cm dla kobiet i poniżej 94 cm dla mężczyzn.
• Stabilizacja ciśnienia krwi: Również wysokie ciśnienie krwi (nadciśnienie) zwiększa ryzyko występowania chorób układu krążenia. Osoby z nadciśnieniem powinny regularnie kontrolować ciśnienie krwi i zapobiegać jego wysokim wartościom poprzez odpowiedni tryb życia. Tego typu działania obejmują np. zdrową i zbilansowaną dietę oraz regularną aktywność fizyczną. Jeśli te środki są niewystarczające, pomocne mogą być leki regulujące ciśnienie krwi (leki hipotensyjne). Szczególnie ważne jest ich konsekwentne przyjmowanie zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Kontrola poziomu cukru we krwi: W przypadku cukrzycy należy pamiętać o kontrolowaniu poziomu cukru we krwi i przyjmowaniu przepisanych leków zgodnie z zaleceniami. Więcej informacji na temat poszczególnych typów cukrzycy można znaleźć na naszym portalu „Życie z cukrzycą”. Osoby, w przypadku których występuje stan przedcukrzycowy również zaliczają się do grupy podwyższonego ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia. Odpowiedni tryb życia może pomóc w normalizacji poziomu cukru we krwi.
• Alkohol tylko z umiarem: Zrezygnuj z alkoholu lub w miarę możliwości ogranicz jego spożywanie. Według obecnego stanu nauki nawet niewielkie ilości alkoholu mogą być szkodliwe.
• Unikanie stresu: Chroniczny stres również może zwiększyć ryzyko wystąpienia zawału serca. Naucz się technik radzenia sobie ze stresem, np. technik relaksacyjnych (joga, progresywny trening relaksacji mięśni metodą Jacobsona) lub medytacji. Wiele kas chorych pokrywa w całości lub co najmniej w części koszty odpowiednich kursów.
• Obniż poziom tłuszczów we krwi: Wykonaj badanie poziomu tłuszczów we krwi w laboratorium. Niski poziom cholesterolu LDL jest korzystny dla zdrowia serca. W razie potrzeby przyjmuj leki zgodnie z zaleceniami lekarza, które w idealnym przypadku pomogą przywrócić prawidłowe parametry krwi.
• Zdrowy sen: Zadbaj o wystarczającą długość snu, która wynosi od 7 do 9 godzin na dobę. Zbyt mała lub zbyt duża ilość snu może być szkodliwa. Jakość snu można poprawić np. poprzez uprawianie aktywności fizycznej w ciągu dnia, zasypianie o regularnych porach i pozbycie się wszystkich urządzeń elektronicznych z sypialni. Ponadto pomieszczenie, w którym śpimy, powinno być zaciemnione i w miarę możliwości wyciszone.

Objawy te pojawiają się czasami nagle. Jednak u nawet 50 procent wszystkich osób dotkniętych zawałem występują objawy przedzawałowe: Występują one częściej u kobiet niż u mężczyzn. Należą do nich zmęczenie, stany lękowe, zaburzenia snu, duszności i lekki ból klatki piersiowej lub ramionach.

Nasilenie objawów zawału serca u kobiet jest często słabsze. Nie zawsze występują silne bóle promieniujące do innych części ciała, jak w przypadku mężczyzn. U kobiet częściej występuje uczucie uciskulubciężkości.

Innymi charakterystycznymi objawami zawału serca u kobiet mogą być:

• duszność
• napady potu
• bóle pleców
• mdłości
• wymioty
• ból w górnej części jamy brzusznej
• zmęczenie lub nawet depresja

W przypadku tego typu objawów wiele osób myśli o innych schorzeniach, na przykład o dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, ale nie o zawale serca. Ryzyko: pacjenci szukają pomocy zbyt późno.

Również u osób z cukrzycą objawy często różnią się, co może prowadzić do opóźnienia właściwego rozpoznania i leczenia. Różnicami między osobami chorującymi na cukrzycę a osobami zdrowymi mogą być:

• brak typowych objawów bólu w klatce piersiowej
• pocenie się, mdłości, zawroty głowy i lęk przed śmiercią występują rzadziej u osób chorych na cukrzycę niż u osób zdrowych
• płytki oddech występuje częściej u osób chorych na cukrzycę niż u osób zdrowych

Jeśli na miejscu obecnych jest kilka osób udzielających pomocy, można na zmianę wykonywać masaż serca i wysłać kogoś po automatyczny defibrylator zewnętrzny, w skrócie AED. Urządzenia te często można znaleźć w budynkach użyteczności publicznej, na dworcach kolejowych lub w uczęszczanych miejscach.

Sposób postępowania w przypadku użycia automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED):

• Włącz AED i postępuj zgodnie z instrukcjami głosowymi lub obrazowymi dotyczącymi prawidłowego umieszczenia elektrod,a w razie konieczności podania impulsu elektrycznego. Nie martw się: nie dojdzie do wywołania żadnych zbędnych wstrząsów.
• Przerwij masaż serca tylko wtedy, gdy AED wyda takie polecenie.

W celu rozpoznania zawału serca lekarze gromadzą informacje na temat typowych dolegliwości, które uzyskują podczas rozmowy z pacjentem, jeśli jest on przytomny. Lekarze osłuchują serce i płuca, badają krew pod kątem markerów zawału serca, np. troponiny (białko), oraz aktywności serca za pomocą elektrokardiogramu (EKG) i wykorzystują różne badania obrazowe, takie jak badania ultrasonograficzne.

Za pomocą cewnikowania mięśnia sercowego można wykryć niedrożne naczynia krwionośne, a także przeprowadzić ich bezpośrednie udrożnienie.

Lekarze rozróżniają dwa rodzaje zawału serca: tzw. zawał z uniesieniem odcinka ST (STEMI) i bez uniesienia odcinka ST (NSTEMI). W przypadku STEMI badanie EKG obrazuje wyraźne zmiany. Jedna z większych tętnic wieńcowych jest całkowicie niedrożna. W przypadku NSTEMI tętnica wieńcowa jest zazwyczaj jedynie częściowo lub przejściowo zablokowana.

W ramach leczenia w nagłych wypadkach osoby z podejrzeniem zawału serca otrzymują w razie potrzeby leki przeciwbólowe, tlen oraz środki farmakologiczne zapobiegające tworzeniu się nowych zakrzepów krwi oraz obniżające ciśnienie krwi.

W szpitalu osoby dotknięte tym schorzeniem są w miarę możliwości badane i leczone na specjalistycznych oddziałach, tzw. „Chest Pain Units” (oddziały zajmujące się diagnostyką i ustalaniem przyczyny bólu w klatce piersiowej). Na podstawie wyników badań lekarze prowadzący podejmują decyzje w odniesieniu do dalszego postępowania.

Jedną z metod leczenia jest cewnikowanie serca (przezskórna angioplastyka wieńcowa, w skrócie PCI): W tym celu do zmienionej chorobowo tętnicy wprowadza się cewnik w celu poszerzenia zwężenia za pomocą niewielkiego balonu. Następnie lekarze umieszczają stent (cienką metalową siateczkę), aby utrzymać drożność zmienionego chorobowo naczynia krwionośnego.

Czasami wskazane może być również zastosowanie trombolizy. Polega ona na podaniu specjalnych środków farmaceutycznych, które rozpuszczają istniejące zakrzepy krwi.

Po ostrym leczeniu osoby po przebytym zawale serca otrzymują – w zależności od wyników badań – leki zapobiegające powstawaniu kolejnych zakrzepów krwi, zapobiegające nadciśnieniu i/lub podwyższonemu poziomowi lipidów we krwi. Dokładną farmakoterapię ustala lekarz prowadzący.

Po zawale serca często wprowadza się odpowiednią rehabilitację. Ważnymi celami są:

• Udany powrót do codzienności.
• Zdrowy tryb życia i konsekwentne przyjmowanie zalecanych leków w celu zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia kolejnych zawałów serca.