Otyłość: Jak wysokie jest ryzyko w moim przypadku i jak przebiega diagnostyka?
Wsparcie naukowe: prof. dr Hans Hauner
Do rozwoju otyłości dochodzi, gdy wraz z pożywieniem organizm stale przyjmuje więcej energii niż wynosi jego zapotrzebowanie wynikające z procesów metabolicznych i aktywności fizycznej. Już niewielka nierównowaga między spożyciem a spalaniem energii może w dłuższej perspektywie skutkować nadwagą, a nawet do znaczną nadwagą (otyłością). Niezdrowy tryb życia, czyli dieta przekraczająca własne zapotrzebowanie i zbyt mała ilość ruchu, zdecydowanie przyczynia się do zachwiania bilansu energetycznego. Poza indywidualnym trybem życia, ważną rolę odgrywają również uwarunkowania genetyczne i czynniki psychiczne oraz społeczne, np. środowisko rodzinne, miejsce zamieszkania, dochody, wykształcenie, a także zawód.
Waga jest klasyfikowana na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI). Ponadto decydujące znaczenie ma rozłożenie masy ciała, ponieważ w znacznym stopniu wpływa na ryzyko wystąpienia chorób towarzyszących i wtórnych.
Spis treści
1. Co zwiększa ryzyko otyłości?
Szereg czynników może sprzyjać wystąpieniu otyłości:
- częste występowanie tego schorzenia w rodzinie (predyspozycje genetyczne)
- niezdrowy tryb życia:
- Brak ruchu
- duże porcje posiłków i stała dostępność wysokokalorycznych produktów spożywczych
- wysoka kaloryczność posiłków
- mała ilość warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych
- stres, brak snu i zaburzenia depresyjne
- zaburzenia odżywiania, na przykład „objadanie napadowe” („binge-eating”)
- ciąża
- rzucenie palenia tytoniu
- choroby metaboliczne, np. niedoczynność tarczycy lub zespół Cushinga
- leki, które wpływają na wagę, np. kortyzon oraz niektóre leki przeciwdepresyjne, na nadciśnienie lub przeciwcukrzycowe
- niekorzystne środowisko społeczne
- Czynniki społeczno-ekonomiczne, np. niskie dochody i poziom wykształcenia
2. Jaką rolę odgrywa genetyka?
Uwarunkowania genetyczne mają duży wpływ na indywidualne ryzyko wystąpienia otyłości w ciągu życia. Różne badania wskazują, że geny przyczyniają się do rozwoju otyłości w zakresie od 30 do 70 procent. Geny wpływają na przykład na ilość pożywienia spożywanego przez daną osobę oraz sposób metabolizmu. Badania obserwacyjne bliźniąt, które były wychowywane oddzielnie, lub dzieci adoptowanych wskazują, że masa ciała zależy w większym stopniu od uwarunkowań genetycznych niż środowiska, w którym dzieci dorastają.
Otyłość wynika z rozległej współzależności uwarunkowań genetycznych i czynników środowiskowych. Jednak predyspozycje genetyczne nie koniecznie prowadzą do otyłości. Decydujący wpływ na naszą wagę może mieć tryb życia, który sam wybieramy.
3. Jakie znaczenie ma tryb życia?
Powszechny obecnie tryb życia, który charakteryzuje się nadmiernym spożyciem energii przy jednoczesnym braku ruchu, uważa się za podstawową przyczynę powstawania nadwagi i otyłości. Własne nawyki, będące połączeniem odżywiania i aktywności fizycznej w połączeniu z jakością snu i radzeniem sobie ze stresem, ma istotny wpływ na wagę ciała.
Również choroby psychiczne, takie jak zaburzenia odżywiania, mogą stanowić przyczynę nadwagi i otyłości. Zaburzenie związane z kompulsywnym objadaniem się (BES) charakteryzuje się powtarzającymi się, niekontrolowanymi napadami objadania się. Inaczej niż w przypadku bulimii (zaburzenie objadania się i wymiotowania) osoby cierpiące na kompulsywne objadanie się nie wywołują wymiotów, aby zapobiec przybieraniu na wadze.
W przypadku tzw. zespołu jedzenia nocnego pojawiające w ciągu nocy napady głodu prowadzą do kompulsywnego objadania się.
Warto wiedzieć:
Zaburzenia odżywiania, takie kompulsywne objadanie się lub zespół nocnego objadania się, mogą stanowić czynnik ryzyka przybierania na wadze i otyłości. Osoby otyłe częściej zapadają na zaburzenia depresyjne. Depresja może przyczyniać się do nadmiernego spożywania pożywienia.
Więcej informacji na temat chorób współtowarzyszących i wtórnych otyłości można znaleźć tutaj.
4. Jaki wpływ mają zewnętrzne warunki życiowe?
W ostatnich dziesięcioleciach liczba osób otyłych w krajach uprzemysłowionych znacznie wzrosła. Naukowcy tłumaczą to głównie współczesnym trybem życia. W zmieniającym się świecie praca wymaga coraz częściej siedzącego trybu życia i wymaga mniejszego wysiłku fizycznego. Cyfryzacja oraz korzystanie ze smartfonów i serwisów streamingowych dodatkowo wydłużają czas spędzany w pozycji siedzącej w czasie wolnym – zarówno przez osoby dorosłe, jak i dzieci.
Jednocześnie w ciągu ostatnich 50 lat znacznie wzrosła oferta produkowanej przemysłowo, wysokoprzetworzonej żywności. Produkty te często zawierają niewielkie ilości błonnika, ale za to dużo cukru i tłuszczu. Napoje bezalkoholowe o wysokiej zawartości cukru, fast foody i przekąski są dostępne wszędzie i można je szybko spożyć.
Badania pokazują, że otyłość jest bardziej powszechna w grupach społecznych o niskim poziomie wykształcenia i niskim statusie społecznym. Z jednej strony wynika to z czynników ekonomicznych: produkty spożywcze, np. owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste, które mają pozytywny wpływ na zdrowie, są często droższe i trudniej dostępne dla osób o niskich dochodach, natomiast wysokoprzetworzone, wysokokaloryczne produkty, takie jak przekąski i fast foody, są często niedrogie i dostępne wszędzie. Z drugiej strony, w grupach społecznych o niższym poziomie wykształcenia kompetencje zdrowotne, a tym samym wiedza na temat zdrowego stylu życia, są na niższym poziomie. Dlatego też zazwyczaj grupy te poświęcają mniej uwagi do zdrowego odżywiania.
Dodatkowo na aktywność fizyczną wpływa również środowisko miejskie. W szczególności w miastach, w dzielnicach znajdujących się w niekorzystnej sytuacji społecznej, często brakuje terenów zielonych, ścieżek rowerowych, placów zabaw lub klubów sportowych. Do tego dochodzą takie czynniki, jak podwyższony poziom stresu spowodowany hałasem, zanieczyszczeniem powietrza lub izolacją społeczną.
5. Jak stres i depresja wpływają na wagę ciała?
Ciągły stres zwiększa ryzyko rozwoju nadwagi i otyłości. Ponadto otyłość sama w sobie może być przyczyną stresu na skutek obciążeń psychospołecznych, które mogą towarzyszyć tej chorobie. Osoby otyłe często czują się stygmatyzowane i dyskryminowane przez otoczenie, a także negatywnie postrzegają własne ciało. Stres i otyłość mogą więc wzajemnie się nasilać, tworząc swego rodzaju błędne koło.
Przewlekły stres i depresja zaburzają równowagę hormonalną, w szczególności prowadząc do zwiększonego wydzielania kortyzolu. Ta substancja semiochemiczna odgrywa ważną rolę w zakresie regulacji apetytu. W sytuacjach stresowych lub w fazach depresji wiele osób je znacznie więcej, a przede wszystkim spożywa pokarmy wysokokaloryczne. Zwiększa to ryzyko nadwagi i otyłości. Depresja często idzie w parze z brakiem motywacji i niewielką aktywnością fizyczną, co dodatkowo hamuje spalanie energii.
Leki antydepresyjne mogą ponadto wzmagać apetyt. Przyrost masy ciała jako efekt uboczny obserwuje się przede wszystkim w przypadku trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych (np. amitryptylina), czterocyklicznych leków przeciwdepresyjnych (np. mirtazapina) oraz niektórych selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny (np. escitalopram).
Warto wiedzieć:
Niektóre leki mogą wywoływać przyrost masy ciała jako efekt uboczny. Przykładami są leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne, przeciwpadaczkowe, przeciwcukrzycowe, a także glikokortykoidy (kortyzon) i niektóre środki antykoncepcyjne.
6. Jak rozpoznaje się otyłość?
Prostą miarą oceny wagi w stosunku do wzrostu jest tzw. wskaźnik masy ciała, w skrócie BMI. BMI oblicza się na podstawie ilorazu masy ciała (w kg) i wzrostu do kwadratu (w m²).
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) osoby dorosłe z BMI w zakresie od 18,5 do 24,9 kg/m² mają prawidłową masę ciała. Nadwagę definiuje się jako BMI powyżej 25 kg/m². Otyłość występuje przy wskaźniku masy ciała powyżej 30 kg/m². Wyróżnia się 3 różne stopnie nasilenia otyłości.
Wzór na obliczenie wskaźnika masy ciała (BMI):
BMI = masa ciała (kg) / wzrost do kwadratu (m²)
Im wyższy BMI, tym większe ryzyko wystąpienia innych chorób.
Klasyfikacja | Wskaźnik masy ciała (BMI) [kg/m²] | Ryzyko wystąpienia chorób wtórnych |
Niedowaga | poniżej 18,5 | Niskie |
Prawidłowa masa ciała | od 18,5 do 24,9 | Średnie |
Nadwaga | od 25 | |
Nadwaga | od 25 do 29,9 | Nieznacznie zwiększone |
Otyłość | od 30 |
|
1. stopnia | od 30 do 34,9 | Zwiększone |
2. stopnia | od 35 do 39,9 | Wysokie |
3. stopnia | powyżej 40 | Bardzo wysokie |
Chociaż BMI jest stosowany na całym świecie jako miara nadwagi, ma on jedynie ograniczoną wartość informacyjną w odniesieniu do zagrożeń dla zdrowia związanych z otyłością. Wskaźnik ten nie rozróżnia tkanki tłuszczowej, masy kostnej ani mięśniowej, w związku z czym nie pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących rozłożenia tkanki tłuszczowej. Przykładowo sportowcy o dużej masie mięśniowej mają podwyższony BMI. Ponadto na BMI mogą wpływać takie czynniki, jak wiek, płeć i pochodzenie etniczne.
Nie tylko masa ciała decyduje o ryzyku wystąpienia chorób wtórnych związanych z otyłością. Większą rolę odgrywa rozmieszczenie tkanki tłuszczowej w organizmie. Szczególnie niebezpieczna dla zdrowia jest tzw. tkanka tłuszczowa trzewna, która gromadzi się głęboko w jamie brzusznej w okolicy narządów wewnętrznych. Zbyt duża ilość tłuszczu trzewnego może zaburzać funkcjonowanie narządów i sprzyjać powstawaniu stanów zapalnych. Zwiększa to na przykład ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób układu krążenia.
Pomiar obwodu talii umożliwia ocenę ilości tłuszczu trzewnego. Obwód talii mierzy się pośrodku, pomiędzy ostatnią żebrem a najwyższym punktem kości miednicy, tzw. grzebieniem biodrowym, po stronie bocznej.
Podwyższone ryzyko dla zdrowia występuje
- u kobiet z obwodem talii powyżej 80 cm,
- u mężczyzn przy obwodzie talii powyżej 94 cm.
W przypadku obwodu talii powyżej 88 cm (u kobiet) lub 102 cm (u mężczyzn) zwiększa się ryzyko dla zdrowia i występuje otyłość brzuszna (trzewna)!
Innymi wskaźnikami, które można wykorzystać w celu rozpoznania otyłości, są:
- Współczynnik stosunku obwodu talii i bioder (waist-to-hip-Ratio, WHR): WHR opisuje stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Według definicji WHO o otyłości brzusznej mówi się, gdy WHR wynosi powyżej 0,90 u mężczyzn i 0,85 u kobiet.
- Współczynnik stosunku obwodu pasa do wzrostu (waist-to-height-ratio, WHtR): Wartość ta opisuje stosunek obwodu talii do wzrostu. W celu określenia otyłości brzusznej stosuje się wartość graniczną 0,5 u mężczyzn i kobiet. Po 50. roku życia wartość ta wzrasta do 0,6.
Warto wiedzieć:
Z uwagi na ograniczoną miarodajność wskaźnika BMI oraz duże znaczenie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w doniesieniu do ryzyka zdrowotnego, na początku 2025 r. międzynarodowa komisja opowiedziała się za określeniem nowych wytycznych diagnostycznych w zakresie otyłości: specjaliści zalecają, aby poza wskaźnikiem BMI określać również obwód talii, stosunek talii do bioder (WHR) lub stosunek talii do wzrostu (WHtR) lub przeprowadzać bezpośrednie pomiary tkanki tłuszczowej w rozpoznania.
Pomiar składu ciała
Istnieje kilka metod określania składu ciała. W badaniu metodą impedancji bioelektrycznej (BIA) za pomocą elektrod przepuszczany jest przez ciało prąd o niskim natężeniu. Na podstawie pomiaru impedancji elektrycznej można określić zawartość wody i tłuszczu w organizmie. Mięśnie zawierają więcej wody niż tkanka tłuszczowa, przez co zwiększają przewodność elektryczną.
Badania składu ciała należy przeprowadzać w przypadku podejrzenia zaniku mięśni, który często towarzyszy otyłości. W przypadku obniżonej masy mięśniowej specjaliści mówią o otyłości sarkopenicznej.
Podczas redukcji masy ciała, szczególnie u osób starszych, może dojść do zmniejszenia gęstości kości. W przypadku podejrzenia tego stanu zaleca się wykonanie badania gęstości kości w ramach uzupełnienia leczenia. Badanie wykonuje się standardowo za pomocą tzw. dwuwiązkowej absorpcjometrii rentgenowskiej, w skrócie DXA (ang. dual energy x-ray absorptiometry).
Ocena stanu zdrowia
Poza pomiarem masy ciała i określeniem BMI oraz obwodu talii, przed rozpoczęciem leczenia otyłości lekarz prowadzący przeprowadza również szczegółowe badanie ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Uwzględniane są przy tym następujące aspekty, które są również istotne podczas planowania dalszych etapów leczenia:
- Istniejące choroby współistniejące i wtórne:
Czy występują już choroby współtowarzyszące i wtórne, np. choroby układu krążenia, cukrzyca, problemy ze stawami, ograniczenia kognitywne (np. demencja) lub obciążenia psychiczne? - Istniejące czynniki ryzyka chorób układu krążenia i metabolicznych:
Określenie ciśnienia krwi, poziomu glukozy oraz lipidów we krwi. - Dotychczasowe nawyki żywieniowe i aktywność fizyczna:
Kiedy, jak często, ile i z jakiego powodu spożywane są posiłki? Jaki jest poziom aktywności i sprawności fizycznej? - Występowanie zaburzeń odżywiania:
Czy występuje zaburzenie związane z kompulsywnym objadaniem się (BED) lub zespół nocnego jedzenia? - Wyjaśnienie przyczyn medycznych:
Badania lekarskie w przypadku podejrzenia chorób metabolicznych związanych z hormonami, na przykład niedoczynności tarczycy lub zespołu Cushinga, które mogą być przyczyną otyłości.
Podczas leczenia otyłości oprócz masy ciała i BMI należy regularnie określać względną utratę masy ciała (ang. relative weight loss, RWL). Dąży się do redukcji wagi o co najmniej 5 procent masy wyjściowej, co może już pozytywnie wpływać na stan zdrowia, np. poziom lipidów we krwi i cukrzycę.
7. Kiedy dzieci i młodzież uznaje się za otyłe?
Niezdrowy tryb życia – wysokokaloryczna dieta i zbyt mało ruchu – może prowadzić do nadwagi i otyłości również u dzieci i młodzieży. Otyłość obecna już w dzieciństwie zwiększa ryzyko wystąpienia innych chorób. Ponadto dzieci z nadwagą i otyłe są bardziej narażone na wyśmiewanie w szkole i depresję.
Podobnie jak w przypadku dorosłych, wskaźnik masy ciała (BMI) jest stosowany jako jednostka miary do określenia nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży. Z uwagi na wzrost, wiek i płeć odgrywają decydującą rolę w ocenie BMI. W związku z tym w przypadku dzieci i młodzieży stosuje się wartości referencyjne, które są dostosowane do wieku i płci, tzw. percentyle BMI, w celu oceny wagi w stosunku do wzrostu. Wartości te zostały obliczone na podstawie danych dotyczących wzrostu i masy ciała ponad 34 000 dziewcząt i chłopców w wieku od 0 do 18 lat z różnych regionów Niemiec.
Uwzględniając wiek i płeć, nadwagę u dzieci i młodzieży zdefiniowano jako BMI powyżej 90. percentyla. Oznacza to, że 90 ze 100 dzieci tej samej płci i w tym samym wieku ma niższe BMI. Jeśli BMI przekracza 97. percentyl, dzieci i młodzież uznaje się za otyłe.
Więcej informacji na temat nadwagi u dzieci i młodzieży można znaleźć w portalu informacyjnym „Zapobieganie nadwadze” („Übergewicht vorbeugen”) Federalnego Instytutu Zdrowia Publicznego (Linki w języku niemieckim).
Oferta skierowana bezpośrednio do młodzieży i zawierająca informacje na temat zdrowego trybu życia to portal clever.gesund Helmholtz Munich, wspierany przez AOK Bayern (Linki w języku niemieckim).
Źródła:
Arbeitsgemeinschaft Adipositas im Kindes- und Jugendalter et al.: Therapie und Prävention der Adipositas im Kindes- und Jugendalter. Version August 2019. 2019
Ashwell, M. et al.: Six reasons why the waist-to-height ratio is a rapid and effective global indicator for health risks of obesity and how its use could simplify the international public health message on obesity. In: Int J Food Sci Nutr, 2005, 56: 303-307
Becroft, L. et al.: Validity of multi-frequency bioelectric impedance methods to measure body composition in obese patients: a systematic review. In: Int J Obes (Lond), 2019, 43:1497-1507
Blüher, M.: Obesity: global epidemiology and pathogenesis. In: Nat Rev Endocrinol, 2019, 15: 288-298
Deutsche Adipositas-Gesellschaft et al.: S3-Leitlinie Adipositas - Prävention und Therapie. Version 5.0. 2024
Khera, A. V. et al.: Polygenic Prediction of Weight and Obesity Trajectories from Birth to Adulthood. In: Cell, 2019, 177: 587-596.e9
Kromeyer-Hauschild, K. et al.: Perzentile für den Body-Mass-Index für das Kindes- und Jugendalter unter Heranziehung verschiedener deutscher Stichproben. In: Monatsschr Kinderheilk, 2001, 149: 807-818
Lechleitner, M.: Die Pathogenese der Adipositas. In: Wien Med Wochenschr, 2004, 154: 300-304
McLaren, L.: Socioeconomic status and obesity. In: Epidemiol Rev. 2007, 29: 29-48
Mensink, G. B. M. et al.: Übergewicht und Adipositas in Deutschland. In: Bundesgesundheitsblatt - Gesundheitsforschung - Gesundheitsschutz, 2013, 56: 786-794
Rubino, F. et al.: Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. In: Lancet Diabetes Endocrinol, 2025 (Online ahead of print)
Stützle, J.: Sertralin und Co. Im Vergleich. Gewichtszunahme unter Antidepressiva. In: DAZ.online, 2024 (Letzter Abruf: 17.02.2025)
Stunkard, A. J. et al.: The Body-Mass Index of Twins Who Have Been Reared Apart. In: N Engl J Med, 1990, 322: 1483-1487
Stunkard, A. J. et al.: An Adoption Study of Human Obesity. In: N Engl J Med, 1986, 314: 193-198
Weber-Fina, U.: Was ist eigentlich eine sarkopene Adipositas? In: PTA heute (online), 2023 (Letzter Abruf: 17.02.2025)
Stan: 17.02.2025
