Obeziteyle birlikte hangi eşlik eden ve ikincil hastalıklar görülebilir?

Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) bir raporuna göre, obez kişilerde normal kilolulara kıyasla tip 2 diyabet ve/veya karaciğer yağlanması gibi metabolik hastalıkları geliştirme riski üç katından fazla artmaktadır. Obezite aynı zamanda uyku apnesi sendromu olarak bilinen uyku sırasındaki solunum bozukluklarıyla da ilişkilidir.

Obezite hastası kişilerde yüksek tansiyon ve diğer kalp-damar hastalıkları ile metabolik bozukluklar için risk 2 ilâ 3 kat daha yüksektir. Yüksek tansiyon, artmış kan şekeri ve kan yağları obezite ile birlikte mevcutsa, kalp krizi ve felç gibi diğer hastalıklar veya kardiyovasküler oluşumlar için risk artmaktadır.

Obezite hastalarında tümör, mide-bağırsak, böbrek ve akciğer hastalıkları riski 1 ilâ 2 kat daha fazladır. Örneğin Polikistik Over Sendromu (PCOS) veya kısırlık gibi, obezite ile kadın ve erkeklerde hormonal bozukluklar arasında da ilişki vardır.

Ayrıca, artan vücut ağırlığı kalça veya dizde artrit riskini artırır ve sırt ağrılarının daha sık görülmesine neden olur. Özellikle yaşlı kişiler, hareket kısıtlılığı nedeniyle artan kaza ve yaralanma riski taşır.

Obezite hastalarının ameliyat ve anestezi sırasında komplikasyon yaşama olasılığı normal kilodaki insanlara göre daha yüksektir. Bu durumun bir nedeni, artan vücut ağırlığı nedeniyle ameliyat tekniklerinde yaşanan zorluklardır. Diğer yandan, obezitesi olan kişilerde metabolizma koşulları, mevcut kalp-damar sistemi yükü, önceden oluşmuş organ hasarları veya ilaçların azalan etkinliği de riski artırabilir.

Tıbbi sağlık risklerinin yanı sıra, obezitede psikososyal faktörler de önemli bir rol oynar. Obezite hala sıklıkla sosyal dışlanmaya yol açmaktadır. Sonuçlar arasında depresyon ve anksiyete bozuklukları, sosyal hayata katılımın azalması ve özgüven kaybı yer alabilir. Fiziksel hareket kabiliyetinin kısıtlanması da yaşam kalitesini bozabilir.

Genel prensip şudur: Aşırı kilo ne kadar uzun sürerse ve ne kadar şiddetliyse, obeziteye bağlı hastalıkların ve obezitenin kendisinin tedavisi o kadar zorlaşır. Bazı durumlarda, olası ikincil hastalıklar artık geri döndürülemez.

Obezite, tip 2 diyabet için en önemli risk faktörlerinden biridir. Vücut ağırlığı, özellikle de bel çevresi, tip 2 diyabet riskiyle yakından ilişkilidir. Bu durumda, obezitenin süresi ve şiddeti belirleyici bir rol oynar: Vücut kitle endeksi (VKE) her 1 kg/m² arttığında, tip 2 diyabet riski yüzde 25 yükselir.

Araştırmacılar, obezitenin sürekli hareketsizlik, enerji ve şeker açısından zengin gıdaların fazlaca tüketilmesi ile yağ dokusundan salınan bazı haberci maddelerin değişmesi yoluyla insülin direncinin oluşumunu teşvik ettiğini düşünmektedir. Ayrıca, beslenmenin sadece miktarı değil, kalitesi de obezitenin gelişiminde önemli bir faktördür. Bu durum özellikle yüksek eşlik eden hastalık riskiyle ilişkili olan abdominal obezite için geçerlidir. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, yeni tip 2 diyabet vakalarının yaklaşık yüzde 70’inin düşük beslenme kalitesine bağlı olduğunu göstermiştir.

Fazla kilolu veya obez kişiler genellikle toplum tarafından olumsuz bir şekilde yargılanır ve kilo fazlalarından yalnızca kendileri sorumlu tutulur. Obezitenin nasıl geliştiğine dair anlayış genellikle fazlasıyla basitleştirilir: Yanlış bir şekilde, obezitenin sadece daha fazla hareket ederek ve kalori alımını azaltarak önlenebileceği düşünülür. Oysa genetik yatkınlık, çevresel faktörler ve uzun vadede bu önlemlerin uygulanabilirliğinin zorluğu gibi daha karmaşık etkenler çoğunlukla göz ardı edilir. Bu damgalama nedeniyle, kişi yaşamın birçok alanında dezavantajlı duruma düşer. Obezite, çoğu zaman mesleki başarı için de bir engel oluşturur.

Toplumdaki olumsuz beden algısının kişinin kendi bedenine yansıması, öz-damgalama olarak adlandırılır. Bu durum özgüveni daha da düşürür ve sonucunda anksiyete bozuklukları ile depresyona yol açabilir. Yeme bozuklukları obeziteyi daha da ağırlaştırabilir ya da tedaviyi zorlaştırabilir.

Damgalanmanın yol açtığı stres de sağlık üzerinde etkili olabilir: Stres, kalp-damar hastalıkları, tip 2 diyabet ve enflamasyon gelişimi ile ilişkilidir. Kısa vadede stres kan basıncını artırabilir ve kortizol salınımının artmasını tetikleyebilir. Uzun vadede bu durum, kişinin kilo almaya devam etmesi ve obezitenin sürmesi ya da kötüleşmesi riskinin artmasına yol açar.

Araştırmalar, yoğun bir davranış terapisinin öz-damgalamayı azaltabileceğini ve böylece ruh sağlığını ve yaşam kalitesini iyileştirebileceğini göstermektedir.

Davranış terapisi şunları hedefler:

• kilo durumundan bağımsız olarak öz saygıyı güçlendirmek,
• örneğin farkındalık yoluyla olumsuz düşünce sarmallarını kırmak,
• başkalarının önyargılarına karşı kendilerini savunmayı öğrenmek ve
• obezitenin çeşitli nedenleri hakkındaki bilgilerini derinleştirmek ve böylece kendi sorumluluklarını daha iyi kategorize edebilmek.

Obeziteye bağlı eşlik eden ve ikincil hastalıkların gelişme riski, obezitenin şiddeti ve süresi ile birlikte artmaktadır. Bu nedenle, erken aşamada önlem almak ve kilo vermek önemlidir. Bu süreç bir doktora danışılarak yürütülmelidir.

Doktorlar, sağlık riskini ilgili kişinin bireysel genel tablosuna göre belirler. VKE ve bel çevresi gibi saf ölçümlerin yanı sıra, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları ve ortopedik hastalıklar gibi mevcut hastalıklar ve psikososyal faktörler de dikkate alınır. Ardından, birlikte olası tedavi seçenekleri görüşülebilir ve kilo kaybına yönelik uygun adımlar planlanabilir.

Sadece yüzde 3 ilâ 5 oranında bir kilo kaybı bile, mevcut risk faktörleri ve kalp-damar hastalıkları ve tip 2 diyabet gibi obezite ile ilişkili ikincil hastalıklar üzerinde olumlu bir etkiye sahiptir.