Obezite nedir?
Bilimsel destek: Prof. Dr. Christina Holzapfel
Obezite tanımı, aşırı kilolu olma durumu için kullanılır. Obezite, alınan enerji ile harcanan enerji arasındaki dengesizlik nedeniyle vücutta aşırı yağ birikmesi sonucu oluşur.
Obezite, ömür boyu takip ve tedavi gerektiren kronik bir hastalıktır. Ayrıca obezite, tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalıkları gibi ek hastalık risklerini de artırır ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
İçindekiler
1. Obezite: Hastalık ve risk faktörü
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) obeziteyi kronik bir hastalık olarak sınıflandırmaktadır. Obezite, 2020 yazından bu yana Alman Federal Meclisi tarafından da kronik, ilerleyici bir hastalık olarak kabul edilmektedir.
Almanya’da obezite uzun süre yalnızca tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalıkları gibi bulaşıcı olmayan hastalıklar için bir risk faktörü olarak görülmüş, bağımsız bir hastalık olarak kabul edilmemiştir. Ancak obezite, çok sayıda ek hastalık ve komplikasyon riski ile birlikte seyreder. Ayrıca refah ve yaşam kalitesi üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilir. Sağlık riskleri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir.
Obezite, kronik bir hastalık olarak kapsamlı ve ömür boyu süren bir tedavi gerektirir.
Bilmekte fayda var:
2025 yılı başında uluslararası bir komisyon, obezitenin tanımı için iki kategorili yeni bir sınıflama önermiştir: “Klinik obezite” ve “preklinik obezite”. Klinik obezite, obeziteye bağlı olarak organ fonksiyonlarında kalıcı bozulmaların görüldüğü kronik bir hastalık olarak tanımlanır. Preklinik obezitede ise sağlık riski artmıştır, ancak henüz kalıcı bir hastalık gelişmemiştir.
2. Obezitenin belirtileri nelerdir?
Harcanan enerjiden daha fazla enerji (kilokalori) tüketilirse, bu durum kilo almaya ve zamanla obeziteye yol açar. Artan yağ içeriği nedeniyle vücut ağırlığı artmaya devam ederse, aşırı kilo obeziteye dönüşür. Fazla kilo ve obezite, vücut ağırlığının boya oranı olan vücut kitle indeksi (VKE) ile tanımlanır:
- 18,5 kg/m² ile 24,9 kg/m² arasında VKE’si olan kişiler, normal kilolu olarak kabul edilir.
- VKE 25 kg/m² veya daha yüksek ise, kişi fazla kiloludur.
- 30 kg/m² veya üstü VKE’de ise obeziteden söz edilir.
VKE’nin yanı sıra yağ dokusunun dağılımı da önemlidir. Bu durumda genellikle “elma tipi” ve “armut tipi” ayrımı yapılır: Elma tipinde, yağlar ağırlıklı olarak karın bölgesinde birikir; armut tipinde ise daha çok kalça, basen ve uyluk bölgesi etkilenir. Özellikle karın yağı (elma tipi) metabolik olarak çok aktiftir ve artmış sağlık riski ile ilişkilidir. Bu yağlanmayı belirlemek için bel çevresi ölçümü yapılır. Kadınlarda 88 cm, erkeklerde 102 cm ve üzeri bel çevresi, karın bölgesinde yoğunlaşan (abdominal) obezite olarak kabul edilir.
Obezitenin teşhisi ile ilgili daha fazla bilgiyi burada bulabilirsiniz.
3. Obezitenin olası sonuçları nelerdir?
Obezite, çok sayıda eşlik eden ve ikincil hastalığa yakalanma riskini artırır. Obezite sıklıkla azalmış fiziksel performans, hareket kısıtlılığı ve uyku sırasında solunum bozuklukları (uyku apnesi sendromu) ile birlikte görülür. Ayrıca obezite, tip 2 diyabetin oluşmasına yol açan en önemli faktörlerden biridir. Kalp-damar hastalıkları ve bazı kanser türleri için de risk, obezite durumunda büyük ölçüde artmaktadır. Obezitenin çok yönlü sonuçları vücudun tamamını etkileyebilir.
Bilmekte fayda var:
Obezite ne kadar uzun süre devam ederse ve ne kadar şiddetliyse, eşlik eden ve ikincil hastalıklar geliştirme riski de o kadar artar.
4. Obezite hastalığına kimler yakalanır?
Kişinin obeziteye yakalanma riskini çeşitli faktörler etkiler. Bu konuda genetik önemli bir rol oynar. Genetik yatkınlığı olan kişiler için normal kiloyu korumak daha zordur.
Ayrıca kişinin yaşam tarzı da hastalık riskini büyük ölçüde etkiler: Yüksek kalorili beslenen ve yeterince hareket etmeyen kişilerde fazla kilo ve obezite riski artar. Sürekli stres ve kötü uyku da sağlık üzerinde olumsuz bir etkiye sahiptir ve kişinin kilo almasına katkıda bulunabilir.
Obezite için risk faktörleri hakkında daha fazla bilgiyi buradan öğrenebilirsiniz.
5. Obezite nasıl oluşur?
Obezite, vücuda yiyeceklerle alınan enerjinin (kilokalori) vücudun harcadığından fazla olması durumunda ortaya çıkar. Bu durumda genellikle aşırı besin alımı, yetersiz fiziksel aktiviteyle birlikte görülür. Fazla enerji, bedende yağ hücreleri olarak depolanır. Bir kez oluşan yağ depoları, vücut kalıcı bir negatif enerji dengesine girmediği sürece - yani vücut aldığı enerjiden daha fazlasını harcamadığı sürece - kendiliğinden yok olmaz. Bu nedenle, alınan kalori ile tüketilen kalori arasındaki küçük bir dengesizlik bile uzun vadede fazla kiloya, ve hatta obeziteye yol açabilir.
Ancak obezitenin oluşumunda kişinin yaşam tarzının yanı sıra genetik, biyolojik, sosyo-ekonomik (örneğin eğitim, iş durumu, gelir düzeyi) ve psikolojik faktörler de önemli rol oynar. Genetik yatkınlık ve epigenetik etkiler, metabolizma ve enerji tüketimi üzerinde etkilidir. Ayrıca cinsiyet, yaş, mevcut hastalıklar ve doğum ağırlığı da bu durumu etkiler.
Bunlara ek olarak, insanın evrimsel geçmişine uygun olmayan çevresel faktörler ve yaşam koşulları da obeziteye zemin hazırlar: Geçmişte, insan vücudunun gıdaya erişilebilirliğin düşük olduğu zamanlarda hayatta kalabilmesi için yağ rezervleri oluşturması gerekliydi. Günümüzde ise enerji açısından zengin yiyecek ve içeceklerin sürekli olarak bulunmasının yanı sıra büyük porsiyonlar ve ağırlıklı olarak hareketsiz bir yaşam tarzı aşırı kilo ve obezitenin gelişimine katkıda bulunmaktadır. Uzmanlar bu durumu şişmanlığı teşvik eden çevre ya da adipojenik çevre (İngilizce: obesogenic environment) olarak adlandırmaktadır.
Kaynaklar:
Blüher, M.: Obesity: global epidemiology and pathogenesis. In: Nat Rev Endocrinol, 2019, 15: 288-298
Deutsche Adipositas-Gesellschaft et al.: S3-Leitlinie Adipositas - Prävention und Therapie. Version 5.0. 2024
Deutsche Gesellschaft für Ernährung (Hrsg.): 15. DGE-Ernährungsbericht. Bonn. 2024
Guh, D. P. et al.: The incidence of co-morbidities related to obesity and overweight: A systematic review and meta-analysis. In: BMC Public Health, 2009, 9: 88
Rubino, F. et al.: Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. In: Lancet Diabetes Endocrinol, 2025 (Online ahead of print)
World Health Organization: WHO European Regional Obesity Report 2022. 2022. Copenhagen
World Health Organization: Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation. In: World Health Organ Tech Rep Ser, 2000, 894: 1-253
Güncelleme: 17.02.2025
