Jakie choroby współistniejące i wtórne mogą towarzyszyć otyłości?

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w przypadku osób cierpiących na otyłość ryzyko zachorowania na choroby metaboliczne, takie jak cukrzyca typu 2 i/lub stłuszczenie wątroby, w porównaniu z osobami o normalnej masie ciała, jest aż trzykrotnie wyższe. Ponadto otyłość często towarzyszy zaburzeniom oddychania podczas snu, tzw. zespołowi bezdechu sennego.

Nadciśnienie tętnicze i inne choroby układu krążenia, a także zaburzenia metabolizmu występują u osób otyłych z 2- do 3-krotnie wyższym ryzykiem. W przypadku współwystępowania nadciśnienia tętniczego, podwyższonego poziomu glukozy i tłuszczów we krwi w połączeniu z otyłością, wzrasta ryzyko wystąpienia innych chorób lub zdarzeń sercowo-naczyniowych, np. zawału serca i udaru.

Osoby z otyłością są 1–2 razy bardziej narażone na występowanie nowotworów, chorób żołądka i jelit, nerek oraz płuc. Istnieje również związek między otyłością a zaburzeniami hormonalnymi u kobiet i mężczyzn, np. zespołem policystycznych jajników lub bezpłodnością.

Ponadto nadwaga wiąże się ze zwiększonym ryzykiemwystąpienia choroby zwyrodnieniowej stawów biodrowych lub kolanowych i częściej prowadzi do dolegliwości bólowych kręgosłupa. Szczególnie osoby starsze, z uwagi na ograniczoną sprawność ruchową, są bardziej narażone na wypadki oraz urazy.

Podczas operacji i znieczulenia u osób otyłych częściej dochodzi do powikłań niż u osób o prawidłowej masie ciała. Z jednej strony wynika to z kwestii technicznych związanych z operacją, których przyczyną jest z kolei zwiększona masa ciała. Z drugiej strony ryzyko może zwiększać stan metaboliczny, istniejące obciążenia układu sercowo-naczyniowego, a także uszkodzenia narządów, do których już doszło, lub osłabione działanie leków u osób otyłych.

Poza zagrożeniami dla zdrowia fizycznego, w przypadku otyłości ważną rolę odgrywają również aspekty psychospołeczne. Otyłość nadal często prowadzi do wykluczenia społecznego. Konsekwencjami mogą być zaburzenia depresyjne i lękowe, ograniczony udział w życiu społecznym oraz obniżona samoocena. Obniżona sprawność fizyczna może dodatkowo pogorszyć jakość życia.

Ogólnie obowiązuje zasada: Im dłużej utrzymuje się znaczna nadwaga oraz im bardziej jest ona nasilona, tym trudniejsze leczenie zarówno tej choroby, jak i innych chorób wtórnych. W niektórych przypadkach możliwe choroby wtórne są już nieodwracalne.

Otyłość stanowi jeden z najważniejszych czynników ryzyka cukrzycy typu 2. Masa ciała, a zwłaszcza obwód talii, ma ścisły związek z ryzykiem wystąpienia tej choroby. Decydującą rolę odgrywają w tym przypadku czas trwania i stopień zaawansowania otyłości: Każdy wskaźnik masy ciała (BMI) wyższy o 1 kg/m² zwiększa ryzyko cukrzycy typu o 2 do 25 procent.

Naukowcy podejrzewają, że otyłość sprzyja rozwojowi insulinooporności poprzez utrzymujący się brak ruchu, nadmierne spożycie wysokoenergetycznych pokarmów bogatych cukier oraz zmienione uwalnianie substancji przekaźnikowych z tkanki tłuszczowej. Ponadto nie tylko ilość, ale także jakość pożywienia ma decydujące znaczenie w kontekście rozwoju otyłości. Dotyczy to w szczególności otyłości brzusznej, która wiąże się z wysokim ryzykiem chorób wtórnych. Ostatnio wykazano, że około 70 procent nowych przypadków cukrzycy typu 2 wynika z niskiej jakości pożywienia.

Osoby cierpiące na nadwagę lub otyłość są często negatywnie oceniane przez społeczeństwo i obarczane wyłączną odpowiedzialnością za swój stan zdrowia. Zrozumienie tego, w jaki sposób rozwija się otyłość, jest w tym przypadku znacznie uproszczone: błędnie zakłada się, że otyłości można uniknąć wyłącznie poprzez zwiększenie aktywności fizycznej i zmniejszenie spożycia kalorii. Bardziej złożone współzależności, takie jak uwarunkowania genetyczne i czynniki środowiskowe, a także trudności w utrzymaniu zmian przez dłuższy czas, są zazwyczaj lekceważone. Z powodu stygmatyzacji osoby dotknięte otyłością są dyskryminowane na wielu płaszczyznach. Otyłość często stanowi również przeszkodę, która uniemożliwia osiągnięcie sukcesu zawodowego.

Przeniesienie negatywnego obrazu społeczeństwa na własny obraz ciała nazywa się autostygmatyzacją. Wpływa to na obniżenie poczucia własnej wartości, co w konsekwencji może prowadzić do zaburzeń lękowych i depresji. Zaburzenia odżywiania mogą dodatkowo nasilać otyłość lub utrudniać jej leczenie.

Stres wynikający ze stygmatyzacji może z kolei wpływać na zdrowie: stres jest związany z rozwojem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i stanów zapalnych. W krótkim okresie stres może podwyższać ciśnienie krwi i powodować zwiększone wydzielanie kortyzolu. W dłuższej perspektywie prowadzi to do zwiększonego ryzyka wzrostu masy ciała oraz utrzymania się lub pogłębienia otyłości.

Badania pokazują, że intensywna terapia behawioralna może zmniejszyć samostygmatyzację, poprawiając zdrowie psychiczne i jakość życia.

Terapia behawioralna ma na celu

• wzmocnienie poczucia własnej wartości niezależnie od masy ciała,
• przerwanie negatywnych spirali myśli, na przykład poprzez praktykę uważności,
• naukę przeciwstawiania się uprzedzeniom innych osób oraz
• pogłębienie wiedzy na temat różnorodnych przyczyn otyłości, a tym samym lepsze zrozumienie własnej odpowiedzialności.

Ryzyko wystąpienia chorób współtowarzyszących i wtórnych związanych z otyłością wzrasta wraz z nasileniem i czasem utrzymywania się tego schorzenia. Dlatego ważne jest, aby wcześnie podjąć działania profilaktyczne i redukować masę ciała. Należy to zrobić po konsultacji z lekarzem.

Lekarze określają ryzyko dla zdrowia na podstawie indywidualnej sytuacji zdrowotnej danej osoby. Poza samymi wskaźnikami, np. BMI i obwodem talii, uwzględniane są istniejące już schorzenia, np. cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia i ortopedyczne, a także aspekty psychospołeczne. Następnie można wspólnie omówić możliwe opcje leczenia i zaplanować odpowiednie kroki prowadzące do redukcji masy ciała.

Obniżenie wagi o 3 do 5 procent ma pozytywny wpływ na istniejące czynniki ryzyka i już występujące choroby wtórne związane z otyłością, takie jak choroby układu krążenia i cukrzyca typu 2.