Co to jest otyłość?
Wsparcie naukowe: prof. dr Christina Holzapfel
Określenie „otyłość” oznacza silną nadwagę. Otyłość rozwija się w wyniku braku równowagi pomiędzy bilansem energetycznym a wydatkowaniem energii, co prowadzi do nadmiernego odkładania się tkanki tłuszczowej w organizmie.
Jest to choroba przewlekła, która wymaga stałej opieki i kontynuacji leczenia przez całe życie. Ponadto otyłość niesie ze sobą ryzyko wystąpienia innych chorób, takich jak np. cukrzyca typu 2 i choroby układu krążenia, a ponadto może powodować poważne problemy zdrowotne.
Spis treści
1. Otyłość: choroba i czynniki ryzyka
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje otyłość jako chorobę przewlekłą, a od lata 2020 r. jest ona również uznawana przez niemiecki Bundestag za przewlekłą chorobę progresywną.
Wcześniej otyłość w Niemczech była długo postrzegana jedynie jako czynnik ryzyka chorób niezakaźnych, np. cukrzycy typu 2 i chorób układu krążenia, a nie jako samodzielna jednostka chorobowa. Otyłość niesie bowiem ze sobą zwiększone ryzyko wystąpienia wielu chorób towarzyszących i wtórnych. Ponadto może pogarszać samopoczucie i wpływać negatywnie na jakość życia. Ryzyko dla zdrowia jest niezwykle zróżnicowaną kwestią i zależy od indywidualnych czynników.
Otyłość jako choroba przewlekła wymaga kompleksowego leczenia, które należy kontynuować przez całe życie.
Warto wiedzieć:
W celu zdefiniowania otyłości międzynarodowa komisja zaproponowała na początku 2025 r. nowy podział na dwie kategorie: „otyłość kliniczna” i „otyłość przedkliniczna”. Otyłość kliniczna została zaklasyfikowana jako przewlekła choroba, której towarzyszą wynikające z niej trwałe zaburzenia czynności narządów. Z kolei otyłości przedklinicznej towarzyszy podwyższone ryzyko występowania chorób, ale nie jest to jeszcze choroba przewlekła.
2. Jakie są objawy otyłości?
Większa ilość energii dostarczanej wraz z pożywieniem (kilokalorie) niż ilość zapotrzebowania energetycznego prowadzi do wzrostu masy ciała, a z biegiem czasu do nadwagi. Jeśli masa ciała stale wzrasta w wyniku podwyższonej ilości tkanki tłuszczowej, nadwaga przekształca się w otyłość. Nadwaga i otyłość są określane przy wykorzystaniu wskaźnika masy ciała (BMI) – stosunku masy ciała do wzrostu:
- BMI w przedziale od 18,5 kg/m² do 24,9 kg/m² oznacza prawidłową masę ciała.
- BMI wynoszący 25 kg/m² lub więcej to nadwaga.
- BMI powyżej 30 kg/m² uznaje się za otyłość.
Poza BMI istotne znaczenie ma również rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Często rozróżnia się kształt sylwetki tzw. „typu jabłko” i „typu gruszka”: W przypadku sylwetki o typie jabłko tłuszcz odkłada się głównie w okolicy brzucha, natomiast w przypadku typu gruszka raczej w okolicy bioder, pośladków i ud. Szczególnie tłuszcz trzewny (typ jabłko) jest bardzo aktywny pod kątem metabolicznym i niesie ze sobą zwiększone ryzyko zdrowotne. Jego ilość można określić na podstawie obwodu talii. Za otyłość (trzewną) w okolicy brzucha uznaje się obwód talii przekraczający 88 cm u kobiet i 102 cm u mężczyzn.
Więcej informacji na temat rozpoznawania otyłości można znaleźć tutaj.
3. Jakie konsekwencje niesie ze sobą otyłość?
Otyłość zwiększa ryzyko wystąpienia wielu chorób współistniejących i wtórnych. Często dochodzi do niej przy obniżonej sprawności fizycznej i występującym ograniczeniom ruchowym, a także zaburzeniom oddychania podczas snu (zespół bezdechu sennego). Ponadto stanowi ona jeden z najważniejszych czynników wpływających na rozwój cukrzycy typu 2. Otyłość zwiększa również ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia i określonych nowotworów Konsekwencje, jakie niesie ze sobą otyłość, mogą dotyczyć całego organizmu.
Warto wiedzieć:
Czas utrzymywania się otyłości oraz stopień jej nasilenia wpływają na ryzyko występowania chorób współistniejących i wtórnych.
4. Kto choruje na otyłość?
Na indywidualne ryzyko wystąpienia otyłości ma wpływ wiele różnorodnych czynników. Istotną rolę odgrywa genetyka. Osobom z obciążeniem genetycznym trudno jest utrzymać prawidłową masę ciała.
Ponadto wpływ na ryzyko zachorowania ma indywidualny tryb życia: osoby, które spożywają zbyt wiele kalorii i mają zbyt mało ruchu, są bardziej narażone na nadwagę oraz otyłość. Ponadto przewlekły stres i zaburzenia snu wpływają negatywnie na stan zdrowia i mogą przyczyniać się do wzrostu masy ciała.
Tutaj można znaleźć więcej informacji na temat się czynników ryzyka w kontekście otyłości.
5. Jak rozwija się otyłość?
Do powstania nadwagi dochodzi, gdy przyjmujemy więcej energii (kilokalorie), niż nasz organizm w rzeczywistości potrzebuje. W większości przypadków spożycie pokarmu jest zbyt duże, a aktywność fizyczna zbyt mała. Nadmiar energii jest gromadzony przez organizm w postaci komórek tłuszczowych. Raz powstałe złogi tłuszczu nie zostaną automatycznie rozłożone, dopóki organizm nie znajdzie się w stanie ciągłego deficytu energetycznego, tj. zapotrzebowanie energetyczne będzie wyższe niż ilość dostarczanej energii. Dlatego nawet niewielka nierównowaga pomiędzy bilansem energetycznym a wydatkowaniem energii w dłuższym okresie czasu może prowadzić do nadwagi, a nawet otyłości.
Poza indywidualnym trybem życia ważną rolę w procesie rozwoju otyłości odgrywają również czynniki genetyczne, biologiczne, społeczno-ekonomiczne (np. wykształcenie, stosunek do pracy, dochody) oraz psychiczne. Predyspozycje genetyczne i epigenetyczne wpływają na przemianę materii i zapotrzebowanie energetyczne. Istotną rolę odgrywają również płeć, wiek, istniejące schorzenia i masa ciała w chwili urodzenia.
Do tego należy uwzględnić czynniki środowiskowe i warunki życia, które nie odpowiadają już zachowaniom wynikającym z ewolucji biologicznej: w przeszłości gromadzenie zapasów tłuszczu było niezbędne dla przetrwania organizmu ludzkiego w okresach, w których dochodziło do ograniczonej dostępności pożywienia. W dzisiejszych czasach natomiast stale obecne w naszej diecie wysokokaloryczne produkty spożywcze i napoje oraz obfite posiłki w połączeniu z dominującym siedzącym trybem życia przyczyniają się do rozwoju nadwagi i otyłości. Specjaliści określają to zjawisko jako środowisko sprzyjające nadwadze lub otyłości (ang. obesogenic environment).
Źródła:
Blüher, M.: Obesity: global epidemiology and pathogenesis. In: Nat Rev Endocrinol, 2019, 15: 288-298
Deutsche Adipositas-Gesellschaft et al.: S3-Leitlinie Adipositas - Prävention und Therapie. Version 5.0. 2024
Deutsche Gesellschaft für Ernährung (Hrsg.): 15. DGE-Ernährungsbericht. Bonn. 2024
Guh, D. P. et al.: The incidence of co-morbidities related to obesity and overweight: A systematic review and meta-analysis. In: BMC Public Health, 2009, 9: 88
Rubino, F. et al.: Definition and diagnostic criteria of clinical obesity. In: Lancet Diabetes Endocrinol, 2025 (Online ahead of print)
World Health Organization: WHO European Regional Obesity Report 2022. 2022. Copenhagen
World Health Organization: Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation. In: World Health Organ Tech Rep Ser, 2000, 894: 1-253
Stan: 17.02.2025
