Pokaż główną treść

Cukrzyca i oczy

Wsparcie naukowe: dr Gidon Bönhof

Cukrzyca może uszkodzić najmniejsze naczynia krwionośne w oczach, a tym samym również siatkówkę. Wiele osób z cukrzycą początkowo nie zauważa zmian. Z czasem jednak mogą one prowadzić do niewielkich dolegliwości wzrokowych, a nawet do ślepoty.

Choroby oczu spowodowane przez cukrzycę są różnorodne: oprócz zmian w drobnych naczyniach siatkówki (retinopatia) i plamki żółtej (makulopatia) obserwuje się również zapalenie powiek górnych i dolnych oraz zaćmę (zmętnienie soczewki, katarakta). Plamka żółta (macula) jest obszarem siatkówki, w którym widzenie jest najostrzejsze. W tym miejscu znajdują się komórki zmysłowe wzroku odpowiedzialne za widzenie kolorów. Może również powodować zmiany w ciśnieniu wewnątrzgałkowym i wpływać na wszystkie nerwy zaangażowane w funkcjonowanie oka. Zmiany ciśnienia wewnątrzgałkowego mogą prowadzić to tzw. „jaskry”.

Co zwiększa ryzyko zachorowania na cukrzycowe choroby oczu?

Najbardziej znanymi czynnikami ryzyka rozwoju cukrzycowej choroby oczu u osób z cukrzycą są:

Cukrzycowa choroba oczu początkowo nie jest zauważana przez wielu chorych. Dlatego osoby z cukrzycą bez innych czynników ryzyka powinny być badane pod kątem zmian w siatkówce co 2 lata. W przypadku jednego lub kilku czynników ryzyka rozwoju cukrzycowej choroby oczu należy przeprowadzać badanie co rok.

Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne (DDG) zaleca, aby u osób z cukrzycą typu 1 przeprowadzać badane dna oka od 11. roku życia lub najpóźniej 5 lat po diagnozie, zaś u osób z cukrzycą typu 2 przeprowadzać badanie dna oka natychmiast po diagnozie.

Osoby dotknięte tą chorobą zazwyczaj zauważają cukrzycowe uszkodzenie siatkówki dopiero w zaawansowanym stadium. Objawy to:

  • rozmyte,
  • nieostre widzenie oraz
  • ciemne plamy lub czerwone zamglenie w polu widzenia.

Częste małe krwotoki lub niedostateczne zaopatrzenie tkanek może uszkodzić siatkówkę do tego stopnia, że odłączy się ona od swojego podłoża. To oderwanie siatkówki może, mówiąc w przenośni, dać się odczuć poprzez „błyski światła” lub „deszcz sadzy”. Jeśli uszkodzona jest ta część siatkówki, dzięki której widzi się najostrzej („plamka żółta”, macula), w polu widzenia pojawia się „ciemna zasłona”. Odwarstwienie siatkówki i uszkodzenie plamki żółtej może prowadzić do całkowitej ślepoty.

Podwyższony poziom cukru we krwi powoduje odkładanie się substancji tłuszczowych i białek w ścianach najmniejszych i najdrobniejszych naczyń krwionośnych, prowadząc do pogrubienia ich ścian. Tworzą się wybrzuszenia naczyniowe (mikrotętniaki). Może z nich wyciekać krew, co może być rozpoznane przez personel okulistyczny jako wybroczyny siatkówkowe. Z powodu wyciekającego płynu następuje obrzęk siatkówki. Mogą się tworzyć złogi tłuszczów z osocza krwi, które w okulistycznym badaniu dna oka są widoczne jako tzw. „twarde wysięki”. W tym początkowym stadium nowe naczynia krwionośne nie są jeszcze uformowane. Technicznie schorzenie to jest znane pod nazwą retinopatia nieproliferacyjna.

W miarę upływu czasu, przy dalszym zmniejszeniu perfuzji naczyniowej, może dojść do dalszego pogorszenia zaopatrzenia siatkówki w tlen. Aby to skompensować, powstają nowe naczynia krwionośne. W tej proliferacyjnej postaci retinopatii cukrzycowej dochodzi czasem do pęknięcia naczyń krwionośnych, które wrosły w ciało szkliste. Dlatego osoby dotknięte chorobą nagle widzą niewyraźnie. U niewielkiego odsetka osób z cukrzycą i po dłuższym okresie trwania cukrzycy może to prowadzić do ślepoty.

Osoby z cukrzycową chorobą oczu leczy się poprzez ścisłą kontrolę poziomu cukru we krwi i ciśnienia krwi. Ponadto, aby zapobiec utracie wzroku i ślepocie, należy ograniczyć inne czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu. Jeśli retinopatia cukrzycowa nadal postępuje, można zastosować leczenie laserowe, aby mocniej zespolić tkanki i zapobiec odwarstwieniu siatkówki.

W przypadku ciężkiego zmętnienia soczewki lub blizny w ciele szklistym (wnętrze oka) nie zawsze można zastosować laserowe leczenie siatkówki (koagulację laserową). Jest to możliwe tylko w niezbyt zaawansowanych stadiach. Jeśli ciężkie powikłania, takie jak krwotok do ciała szklistego lub odwarstwienie siatkówki są już obecne, oczy można uratować przed całkowitą ślepotą przez chirurgiczne usunięcie ciała szklistego.

Szczególnie w przypadku makulopatii do ciała szklistego wstrzykuje się ostatnio steroidy lub przeciwciała hamujące wzrost naczyń (inhibitory VEGF). Blokują one czynniki wzrostu, które są odpowiedzialne za powstawanie nowych, nieszczelnych naczyń krwionośnych. W rezultacie leki te zapobiegają dalszemu rozrostowi naczyń. W badaniach iniekcje inhibitora VEGF spowodowały również remisję ciężkich postaci retinopatii.

U około jednej czwartej osób z cukrzycą typu 1 w końcu rozwinie się retinopatia. Przed okresem dojrzewania retinopatia u dzieci z cukrzycą typu 1 występuje rzadko. W przypadku cukrzycy typu 2 częstość występowania jest o połowę niższa i wynosi średnio 12,5%. W przypadku każdej lub co trzeciej osoby dotkniętej tą chorobą zmiany w siatkówce występują już w momencie rozpoznania cukrzycy. Dalszy przebieg choroby oczu w przypadku cukrzycy typu 2 zależy od kontroli poziomu cukru we krwi i ciśnienia tętniczego.

Wyróżnia się dwa rodzaje retinopatii cukrzycowej: retinopatię nieproliferacyjną i retinopatię proliferacyjną. W przypadku retinopatii proliferacyjnej dochodzi do nienaturalnego tworzenia się nowych naczyń krwionośnych. Niestety, zmiany te wciąż powodują, że każdego roku średnio 1 na 5000 osób z cukrzycą traci wzrok.

Źródła:

American Diabetes Association: Microvascular Complications and Foot Care: Standards of Medical Care in Diabetes – 2019. In: Diabetes Care, 2019, 42: S124-S138
Bundesärztekammer et al.: Patientenleitlinie zur Nationalen Versorgungsleitlinie Diabetes – Schäden an der Netzhaut: Vorbeugen und behandeln. 2. Auflage. Version 2. 2016
Bundesärztekammer et al.: Nationale Versorgungsleitlinie Prävention und Therapie von Netzhautkomplikationen bei Diabetes. Langfassung. Version 2. 2015
Stan: 06.12.2019