Pokaż główną treść

Jaki jest wpływ sportu w przypadku cukrzycy typu 1?

Wsparcie naukowe: prof. dr Martin Halle, dr Verena Heinicke

Sport jest ważną częścią życia wielu osób z cukrzycą typu 1 i przynosi wiele korzyści dla zdrowia. Regularny ruch obniża ciśnienie krwi i tętno spoczynkowe oraz zapobiega chorobom układu krążenia. Osoby chore na cukrzycę są narażone na zwiększone ryzyko ich wystąpienia. Ćwiczenia pomagają również w kontroli wagi lub utracie wagi oraz obniżają zapotrzebowanie na insulinę. Co więcej, istnieją badania, które dowodzą, że sport poprawia poziom glukozy we krwi. Praca mięśni powoduje, że cukier jest wchłaniany do komórek samodzielnie, bez pomocy insuliny.

Aktywność fizyczna niesie jednak ze sobą również ryzyko. Może prowadzić do zaburzeń metabolicznych podczas lub po uprawianiu sportu. Ryzyko wystąpienia hipoglikemii może być zwiększone przez kilka godzin po zakończeniu aktywności oraz w nocy. Ważne jest, aby z wyprzedzeniem zaplanować aktywność fizyczną oraz uwzględnić dawkę insuliny i spożycie węglowodanów.

Ogólnie rzecz biorąc, osoby z cukrzycą typu 1 mogą uprawiać niemal wszystkie rodzaje sportu, jeśli tylko monitorują poziom glukozy we krwi. Dzieci z cukrzycą typu 1 powinny uczestniczyć w szkolnych zajęciach sportowych pod warunkiem, że nauczyciele zostaną o tym poinformowani i będą obserwować dzieci podczas uprawiania sportu. Nawet wśród sportowców wyczynowych (mistrzów świata i uczestników olimpiad) są osoby z cukrzycą typu 1.

Takie rodzaje sportu jak nurkowanie, skoki spadochronowe lub ekstremalna wspinaczka, które zwiększają ryzyko utraty przytomności z powodu hipoglikemii, nie są odpowiednie.

Badanie stanu zdrowia przed rozpoczęciem uprawiania sportu oraz informacje od lekarza prowadzącego stanowią część tego procesu i pozwalają wykluczyć ewentualne czynniki ryzyka.

Podczas uprawiania sportu mięśnie zużywają energię w postaci cukru (glukozy), który jest przyjmowany wraz z pożywieniem. Ponadto organizm może magazynować glukozę w wątrobie w postaci glikogenu lub wytwarzać z niej cukier (glukoneogeneza).

Hormon zwany insuliną kontroluje ten proces. Kiedy poziom cukru we krwi jest niski, trzustka wyłącza wydzielanie insuliny. Glukoza przechodzi z wątroby do krwi. I odwrotnie, kiedy poziom cukru we krwi jest wysoki, zwiększa się wydzielanie insuliny. Glukoza jest uwalniana z krwi do komórek, a w wątrobie już się nie wydziela.

Trzustka dostosowuje wydzielanie insuliny do aktualnego zapotrzebowania. W przypadku cukrzycy typu 1 organizm nie wydziela insuliny. Zamiast tego, insulina jest dostarczana z zewnątrz. Oznacza to, że zapotrzebowanie na insulinę nie może być regulowane co do minuty.

Jakie są zagrożenia dla osób z cukrzycą typu 1 uprawiających sport?

Zasadniczo istnieją dwa stany, którym aktywne sportowo osoby z cukrzycą typu 1 muszą zapobiegać: hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi) i hiperglikemia (podwyższony poziom cukru we krwi). Oba zaburzenia metaboliczne – hipo- i hiperglikemia – mogą być z reguły dobrze kontrolowane. Należy dostosować dawki insuliny i spożycie węglowodanów przed i po ćwiczeniach.

Umiarkowane ćwiczenia aerobowe o charakterze wytrzymałościowym (np. bieg długodystansowy lub pływanie) obniżają poziom glukozy we krwi. W rezultacie podczas ćwiczeń może dojść do hipoglikemii. Ważne jest, aby odpowiednio wcześniej zmniejszyć dawkę insuliny w zależności od czasu trwania i intensywności ćwiczeń. Spożycie węglowodanów powinno być zwiększone przed i w trakcie ćwiczeń. Ważne jest, aby sprawdzać poziom cukru we krwi przed i w trakcie ćwiczeń. Dotyczy to zwłaszcza osób początkujących. Hipoglikemia może również wystąpić kilka godzin po wysiłku fizycznym, np. w nocy.

Wynika to z efektu wypełniania mięśni po ćwiczeniach. Może ona wystąpić kilka godzin, a nawet dni po treningu, w zależności od jego intensywności. Organizm stara się uzupełnić glikogen w mięśniach. W tym celu pobiera glukozę z krwi, co może prowadzić do hipoglikemii w nocy. Dlatego osoby z cukrzycą typu 1 powinny sprawdzać poziom glukozy we krwi po ćwiczeniach.

Ćwiczenia o wysokiej intensywności beztlenowej (np. sprinty lub trening siłowy) prowadzą do wzrostu poziomu cukru we krwi, w przeciwieństwie do ćwiczeń o umiarkowanej i niskiej intensywności. Również tutaj należy zwracać uwagę na wartości.

Ważne: Te formy ćwiczeń mogą również powodować spadek poziomu cukru we krwi po ich zakończeniu. Należy to monitorować i odpowiednio dostosować spożycie węglowodanów.

Jakie korzyści ze sportu odnoszą osoby z cukrzycą typu 1?

Regularna aktywność fizyczna poprawia długoterminową wartość stężenia glukozy we krwi (wartość HbA1c) u osób z cukrzycą typu 1. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy pacjent bardzo dobrze nauczył się dostosowywać insulinę i jedzenie do zwiększonej aktywności fizycznej.

Osoby chore na cukrzycę typu 1, które są regularnie aktywne fizycznie, mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia (następstw sercowo-naczyniowych). Ponadto, mają one lepszy poziom lipidów we krwi i potrafią lepiej kontrolować swoją masę ciała.

Tutaj można dowiedzieć się więcej o hipoglikemii i kwasicy ketonowej!

  • Prowadź dziennik sportowy, aby zdobyć doświadczenie. Reakcja organizmu na sport jest bardzo indywidualna i zależy od rodzaju sportu.
  • Często sprawdzaj poziom cukru we krwi (przed, w trakcie i po ćwiczeniach) oraz zapisuj odczyty, wraz z dawką insuliny i spożytymi jednostkami węglowodanów, w swoim dzienniku sportowym.
     
  • Przed rozpoczęciem aktywności fizycznej poziom glukozy we krwi powinien wynosić poniżej 250 mg/dl (13,9 mmol/l). Zalecany jest poziom glukozy we krwi od 126 do 180 md/dl (od 7,0 do 10,0 mmol/l). Jeśli poziom glukozy we krwi jest wyższy niż 250 mg/dl (13,9 mmol/l), a we krwi lub moczu wykryto keton, nie należy uprawiać sportu. Istnieje ryzyko wystąpienia kwasicy ketonowej.
  • Jeśli poziom glukozy we krwi jest niższy niż 90 mg/dl (5,0 mmol/l), nie wolno rozpoczynać ćwiczeń. Istnieje ryzyko wystąpienia hipoglikemii. Zjedz węglowodany i poczekaj trochę. Mogą to być np. banany.
     
  • Należy pamiętać, że poziom cukru we krwi może reagować inaczej w zależności od rodzaju sportu. Sporty wytrzymałościowe, takie jak jogging, jazda na rowerze czy pływanie, obniżają poziom cukru we krwi. W takim przypadku należy zmniejszyć insulinę bazową (podstawowe zapotrzebowanie na insulinę) przed treningiem. Z drugiej strony, poziom cukru we krwi może tymczasowo wzrosnąć podczas energicznych, zmiennych obciążeń, takich jak sporty siłowe lub sprinterskie. Ponieważ może dojść do opóźnionej hipoglikemii, należy zachować ostrożność przy korekcie za pomocą insuliny. Kontroluj poziom cukru we krwi po ćwiczeniach. Może wystąpić hipoglikemia.

Warto wiedzieć:

W przypadku pytań dotyczących sportu i cukrzycy, IDAA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Sportowców z Cukrzycą) (linki w języku niemieckim) oferuje wiele informacji i kontaktów, a także wskazówki dotyczące interesujących wydarzeń.

  • Hipoglikemia może wystąpić jeszcze kilka godzin po ćwiczeniach wytrzymałościowych i intensywnym wysiłku. Aby uniknąć hipoglikemii w nocy, w razie konieczności wieczorem po uprawianiu sportów wytrzymałościowych należy spożywać dodatkowe wolno działające węglowodany (chleb pełnoziarnisty, makaron pełnoziarnisty lub nasiona roślin strączkowych).
  • Stres, np. przed zawodami sportowymi i związany z nim wyrzut adrenaliny może tymczasowo podnieść poziom glukozy we krwi. W przypadku próby regulacji insuliną może dojść do hipoglikemii. W takich sytuacjach należy dokładnie mierzyć poziom cukru we krwi.
     
  • Uprawiając sport, zawsze zabieraj ze sobą szybko działające węglowodany, takie jak dekstroza, napoje bezalkoholowe lub soki. Pozwoli to na natychmiastową reakcję w przypadku wystąpienia hipoglikemii.

Mięśnie zużywają glukozę przy każdym ruchu. To obniża poziom cukru we krwi, jednocześnie zwiększając wrażliwość na insulinę. W związku z tym osoby chore na cukrzycę muszą dostosować swoje leczenie przeciwcukrzycowe, np. zmniejszyć dawkę insuliny. Zapotrzebowanie na insulinę zależy od kilku czynników, między innymi:

  • Rodzaju sportu i czasu trwania ćwiczeń: Im większa objętość, tym większy spadek poziomu cukru we krwi.
     
  • Rodzaju i dawki ostatniego podania insuliny: Im więcej insuliny znajduje się w organizmie, tym większy jest spadek cukru we krwi.

Warto wiedzieć:

Zanim zaczniesz aktywnie uprawiać sport, poddaj się szkoleniu przez doświadczony zespół diabetologiczny.

  • Stan treningowy: Niewytrenowani ludzie mają mniejsze zapasy glikogenu. Oznacza to, że własne zasoby energetyczne organizmu w postaci glukozy są szybciej wyczerpywane.
     
  • Pora dnia: Zapotrzebowanie na insulinę zależy od pory dnia. Często wrażliwość na insulinę jest najniższa rano, więc zapotrzebowanie na insulinę jest wyższe.
     
  • Rodzaj i ilość węglowodanów: Wolno działające (wysokobłonnikowe) węglowodany utrzymują poziom cukru we krwi na stałym poziomie przez dłuższy czas.
     
  • Poziom glukozy we krwi: Aktualne podstawowe stężenie glukozy we krwi.

Dostosowanie insuliny: czy są dostępne jakieś wskazówki?

Regulacja terapii przed uprawianiem sportu może być przeprowadzona na 3 sposoby:

  • Dodatkowe spożycie węglowodanów (strategia węglowodanowa)
  • Poprzez zmniejszenie dawki insuliny (strategia insulinowa)
  • Lub poprzez połączenie obu strategii

Trudno jest podać wytyczne, w jakim stopniu należy zmniejszyć spożycie insuliny. Osoby z cukrzycą typu 1 powinny zatem pamiętać o wcześniejszym omówieniu planowanego programu treningowego ze swoim lekarzem. W ukierunkowanych sesjach treningowych uczą się oni oceniać indywidualną reakcję swojego metabolizmu na obciążenie organizmu. Żelazna zasada: Przed obciążeniem organizmu należy zbadać poziom cukru we krwi. Optymalne wartości wyjściowe wynoszą od 120 do 180 mg/dl (6,7–10,0 mmol/l) przy planowanej aktywności aerobowej (np. bieganie lub pływanie). W przypadku planowanego intensywnego treningu z obciążeniami anaerobowymi (np. trening siłowy lub sprinty) lepsze są nieco niższe wartości wyjściowe glukozy we krwi, wynoszące 90–126 mg/dl (od 5,0 do 7,0 mmol/l).

Warto wiedzieć:

Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne (DDG) posiada wykaz grup sportowych w całych Niemczech: Strona internetowa grupy roboczej Cukrzyca i sport (linki w języku niemieckim).

Samo wyrównanie stężenia insuliny można w zasadzie osiągnąć poprzez zmniejszenie podaży insuliny bazowej (podstawowe zapotrzebowanie na insulinę) lub insuliny w bolusie (insulina posiłkowa). To, która droga jest właściwa w danym przypadku, zależy również od wielu indywidualnych czynników. Poniżej przedstawiono kilka wskazówek, które mogą być pomocne w dostosowaniu dawki insuliny:

  • Do natychmiastowej insulinoterapii przed, w trakcie i po treningu sportowym: W przypadku krótszych wysiłków (1 godzina pływania lub 1 godzina jazdy na rowerze), należy spożywać około 12 gramów węglowodanów (1 WW) oprócz wolno działających węglowodanów (chleb pełnoziarnisty, płatki śniadaniowe lub batonik granola) na 30 minut.
     
  • Przy aktywności trwającej około 30 minut zaleca się przyjmowanie dodatkowych węglowodanów krótko działających (banany), a przy aktywności trwającej 60 minut dodatkowo od 30 do 60 gramów węglowodanów na godzinę.
     
  • Przed aktywnością sportową trwającą kilka godzin lub cały dzień, należy podać sobie do 50% mniej insuliny bazowej. Różni się to jednak znacznie u poszczególnych osób i musi zostać przetestowane w zależności od intensywności i czasu trwania obciążenia. Jednocześnie należy dostarczać wolno działające węglowodany po ćwiczeniach i mieć pod ręką krótko działające węglowodany podczas aktywności fizycznej.
     
  • Jeśli uprawiasz sport w czasie, gdy insulina w bolusie jest skuteczna, powinieneś zmniejszyć jej dawkę o 25–75%, w zależności od planowanej intensywności.
     
  • Jeśli planujesz uprawianie sportu w czasie szczytowego działania insuliny, redukcja insuliny lub spożycie węglowodanów muszą być większe niż w przypadku, gdy ćwiczenia planowane są w czasie, gdy działanie insuliny jest słabe.

Jak technologia diabetologiczna może pomagać podczas uprawiania sportu?

Pompy insulinowe i systemy ciągłego monitorowania glukozy (systemy CGM) ułatwiają osobom z cukrzycą typu 1 dostosowanie terapii podczas uprawiania sportu. Za pomocą pompy insulinowej można na pewien czas zmniejszyć podaż insuliny podstawowej (insuliny bazowej).

Osoba nosząca CGM zawsze ma kontrolę nad poziomem glukozy we krwi podczas uprawiania sportu. Podczas treningu może jednak wystąpić większe opóźnienie pomiędzy rzeczywistym odczytem poziomu glukozy we krwi a stężeniem glukozy w tkankach. Obecnie dostępne są również systemy, które przekazują aktualne wartości cukru innym użytkownikom za pośrednictwem smartfonu. Przykładowo, rodzice mogą śledzić wartości swoich dzieci podczas uprawiania sportu.

Tutaj można dowiedzieć się więcej o insulinoterapii!

.Cukrzyca typu 1 Odżywianie

.Plany treningowe

Nie wiesz, jak zacząć ćwiczyć? Tutaj znajdziesz pomysły!

.Atak cukrzycowy Co należy zrobić?

Źródła:

Bohn, B. et al.: Impact of Physical Activity on Glycemic Control and Prevalence of Cardiovascular Risk Factors in Adults With Type 1 Diabetes: A Cross-sectional Multicenter Study of 18,028 Patients. In: Diabetes Care, 2015, 38: 1536-1543
Esefeld, K. et al.: Diabetes, Sport und Bewegung. In: Diabetologie, 2018, 13: S199-S204
Internationale Vereinigung diabetischer Sportler: Anpassung der Diabetes-Therapie an körperliche Belastung und Sport. (Letzter Abruf: 10.12.2019)
Riddell, M. C. et al.: Exercise Management in type 1 diabetes: a consensus statement. In: Lancet Diabetes Endocrinol, 2017, 5: 377-390
Tikkanen-Dolenc, H. et al.: Frequent and intensive physical activity reduces risk of cardiovascular events in type 1 diabetes. In: Diabetologia, 2017, 60: 574-580
Stan: 15.12.2019