Jak cukrzyca może wpływać na mózg i psychikę?

Cukrzyca stanowi codzienne wyzwanie dla wszystkich osób dotkniętych tą chorobą. Wiele osób z cukrzycą cierpi z powodu tego, że determinuje ona ich codzienne życie. Do tego dochodzi jeszcze strach przed chorobami wtórnymi. Ciągłe wymagania mogą stać się stałym obciążeniem emocjonalnym i prowadzić do ciągłego stresu. Specjaliści określają ten stan jako „stres cukrzycowy“.

W przypadku przewlekłego stresu organizm wytwarza podwyższoną ilość kortyzolu. Hormon ten podnosi poziom cukru we krwi, aby w razie potrzeby szybko dostarczyć dodatkową energię do organizmu. Jednocześnie wysoki poziom stresu pobudza uwalnianie hormonu apetytu, tj. greliny, który zwiększa ochotę na słodycze i żywność bogatą w węglowodany oraz prawdopodobieństwo dalszego podnoszenia poziomu cukru we krwi poprzez wzmożone spożycie żywności.

Badania wykazują, że w przypadku stresu cukrzycowego pacjenci często zaniedbują kontrolę swojej choroby. Może to również wpływać na skuteczność leczenia: jeśli cukrzyca jest lekceważona, pogarsza się kontrola metaboliczna i wzrasta ryzyko wystąpienia chorób wtórnych.

Dobra wiadomość — istnieje wiele metod i środków, których można się nauczyć, pomagających w zmniejszeniu poziomu stresu. Ważne jest, aby szukać pomocy i ją przyjmować. Strategie radzenia sobie ze stresem nazywane są w psychologii „strategiami adaptacyjnymi”.

Obawy, zmartwienia i lęki związane z cukrzycą mogą przyczynić się do emocjonalnego przytłoczenia. Badania potwierdzają, że osoby chore na cukrzycę częściej zgłaszają lęk i około dwukrotnie częściej wykazują objawy depresji niż osoby zdrowe metabolicznie w tym samym wieku. Szacuje się, że u niemal 10% osób z cukrzycą (10 na 100 osób) rozpoznano depresję, a około 25% (25 na 100 osób) cierpi na nastrój depresyjny. Ogólnie rzecz biorąc, kobiety z cukrzycą są bardziej narażone na wystąpienie depresji niż mężczyźni, którzy cierpią na to schorzenie.

W przypadku nastroju depresyjnego lub depresji często spada motywacja do konsekwentnego wdrażania własnego leczenia cukrzycy. Skutkiem jest wzrost poziomu cukru we krwi. Ponadto, hormony stresu mają również niekorzystny wpływ na poziom cukru we krwi w przypadku stresu psychologicznego. Utrzymujące się podwyższone wartości glukozy we krwi zwiększają ryzyko powikłań związanych z cukrzycą, które dotykają takich organów jak naczynia, serce, oczy, nerki i nerwy. Konsekwentne leczenie depresji może poprawić sytuację metaboliczną.

Depresja czy nastrój depresyjny?

Nie każdy depresyjny stan umysłu jest tożsamy z depresją. Chwilowe przygnębienie jest częścią normalnych gorszych chwil występujących w życiu. Jeśli jednak przygnębienie trwa przez dłuższy czas, czyli przez kilka tygodni lub miesięcy, może pojawić się depresja, która często jest niedoceniana i ukrywana przez osoby nią dotknięte.

Kwestionariusze mogą pomóc pacjentom i ich lekarzom prowadzącym w rozpoznaniu istniejącej depresji. Jest to ważne, ponieważ osoby nią dotknięte potrzebują pomocy terapeutycznej. Jeśli zdiagnozowano depresję, lekarz może w razie konieczności skierować daną osobę do odpowiedniego specjalisty. Możliwa jest również terapia farmakologiczna.

Eksperci mówią o nastroju depresyjnym, gdy objawy takie jak przygnębienie, zwiększona potrzeba snu, ciągłe zmęczenie i apatia są ograniczone w czasie, np. występują przez okres krótszy niż 14 dni. Ponadto manifestacja objawów jest również lżejsza w przypadku nastroju depresyjnego niż w depresji. W przeciwieństwie do depresji z reguły ustępuje również bez konieczności korzystania z pomocy terapeutycznej. Niemniej jednak dla osób nim dotkniętych przydatne może być poszukiwanie wsparcia w radzeniu sobie z obniżonym nastrojem.

Typowe objawy depresji to np. długo utrzymujący się:

• smutny nastrój,
• apatia, wewnętrzny niepokój,
• zaburzenia myślenia i koncentracji,
• poczucie winy i niższości,
• utrata zainteresowania, brak odczuwania przyjemności,
• lęk,
• zaburzenia snu,
• zmniejszony apetyt,
• głęboka rozpacz, myśli samobójcze.

Utrzymujące się podwyższone stężenie cukru we krwi może spowodować uszkodzenie większych i mniejszych naczyń krwionośnych w organizmie, wpływając tym samym na różne układy narządów. Ryzyko rozwoju chorób układu krążenia wzrasta, np. częściej może dojść do nadciśnienia, zawału serca lub udaru niż w przypadku osób o prawidłowym metabolizmie.

Jeśli uszkodzeniu ulegną naczynia krwionośne dostarczające tlen i substancje odżywcze do nerwów, następuje upośledzenie funkcji nerwów, które z kolei może przekształcić się w tzw. polineuropatię.

Uszkodzone komórki nerwowe w mózgu mogą powodować ograniczenia zdolności koncentracji i zaburzenia pamięci. W perspektywie długofalowej konsekwencją może być demencja.

Cukrzyca i demencja

Istnieje wiele możliwych przyczyn częstszego zapominania i/lub trudności z koncentracją. Nie zawsze kryje się za tym poważna choroba. Niemal każdy zna sytuację, kiedy nagle nie może sobie przypomnieć nazwiska lub po prostu zapomina o umówionym spotkaniu. Jeśli jednak incydenty zaburzeń pamięci kumulują się, może to oznaczać początek demencji. Zdolność zapamiętywania i przypominania jest wówczas znacznie upośledzona, co jest szczególnie widoczne w przypadku pamięci krótkotrwałej. W przypadku zaawansowanej demencji pacjenci często nie potrafią już określić, jaki jest rok, miesiąc czy dzień. Czasami zapomina się nawet własnego nazwiska lub daty urodzenia. Częste są również zmiany charakteru, stany dezorientacji i problemy z orientacją. Może dojść do tego, że osoby dotknięte chorobą nie będą w stanie odnaleźć się we własnym domu.

Demencja to określenie zbiorcze na niemal 50 różnych form upośledzenia umysłowego o różnych przyczynach i odmiennym przebiegu. Najczęstszą formą jest choroba Alzheimera. Innymi obrazami klinicznymi są np.

• otępienie naczyniopochodne, która wynika z zaburzeń krążenia krwi w mózgu,
• otępienie czołowo-skroniowe, w przypadku którego dochodzi do obumierania komórek nerwowych w przedniej części mózgu,
• otępienie z ciałami Lewy’ego, które przypomina chorobę Alzheimera. Istnieje jednak różnica w rodzaju białek, które odkładają się w mózgu.

W przypadku podejrzenia ograniczonych zdolności umysłowych, w pierwszej kolejności można przeprowadzić proste testy funkcji poznawczych w gabinecie lekarza rodzinnego. Na ich podstawie personel medyczny jest w stanie rozróżnić zmiany w zakresie zdolności myślenia i pamięci od ograniczeń wynikających z wieku. Dają one również pierwsze wskazówki w odniesieniu do rodzaju występującej demencji. W dalszym przebiegu choroby testy są również wykorzystywane do kontrolowania postępów.

W celu przeprowadzenia dalszych badań wiele klinik udostępnia wizyty związane z zaburzeniami pamięci w poradniach lub konsultacje związane z tym problemem. W przypadku potwierdzenia podejrzenia demencji zazwyczaj przeprowadza się różne badania fizykalne w celu dokładnego określenia jej przyczyny. Ważną rolę odgrywają przy tym badania obrazowe, a także badanie płynu mózgowo-rdzeniowego. Otacza on mózg i rdzeń kręgowy.

Osoby z cukrzycą częściej mają upośledzone funkcje poznawcze i są bardziej narażone na demencję niż osoby zdrowe metabolicznie. Wiadomo, że u osób z cukrzycą prawdopodobieństwo wystąpienia demencji w ciągu życia jest dwukrotnie większe niż u osób w tym samym wieku, które nie mają cukrzycy. Dobra wiadomość — istnieje wiele sposobów na zmniejszenie ryzyka rozwoju demencji — również, a właściwie zwłaszcza — w przypadku osób z cukrzycą.

Eksperci uważają, że za zwiększone ryzyko demencji w cukrzycy odpowiada kilka przyczyn. Oprócz złej regulacji poziomu cukru we krwi, ciśnienia krwi i poziomu lipidów, należą do nich palenie tytoniu, brak ruchu, obecność otyłości i depresji.

Oprócz podwyższonego poziomu cukru we krwi, ciężka hipoglikemia może również sprzyjać rozwojowi demencji. Dane z badania wykazały, że trzy lub więcej epizodów ciężkiej hipoglikemii podwaja ryzyko wystąpienia demencji w późniejszym okresie życia.

Jednym z podtypów demencji jest choroba Alzheimera. W mózgach osób z chorobą Alzheimera występują typowe złogi białkowe (blaszki beta-amyloidowe) oraz nieprawidłowa dystrybucja tzw. białka tau w komórkach nerwowych. Obie są związane z uszkodzeniem komórek mózgowych.

W płynie mózgowo-rdzeniowym można wykryć obecność typowych białek. Jednoznaczne wykrycie choroby Alzheimera jest możliwe na podstawie badania płynu mózgowo-rdzeniowego.

W chorobie Alzheimera komórki nerwowe i styki komórek nerwowych zanikają podczas powoli postępującego procesu. Coraz więcej komórek nerwowych obumiera, a zdolności umysłowe zostają utracone. W końcu dochodzi do utraty pamięci. Charakter osoby dotkniętej chorobą również może ulec zmianie, ponieważ nie tylko zdolność myślenia, ale także umiejętności emocjonalne i społeczne stają się coraz bardziej ograniczone.

Od dawna wiadomo, że u osób chorych na cukrzycę występuje niemal dwukrotnie większe ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera niż u osób zdrowych metabolicznie.

Dobra wiadomość — zdrowy tryb życia, któremu towarzyszy zrównoważona dieta i odpowiednia ilość aktywności fizycznej przyczyniają się do jednoczesnego zapobiegania obydwu chorobom. Tutaj znajdziesz więcej informacji na temat możliwych działań w celu ograniczenia ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 2 i inne choroby niezakaźne.

Cukrzyca jest związana z podwyższonym ryzykiem występowania zaburzeń odżywiania. W cukrzycy typu 2 szczególnie ważną rolę odgrywają tzw. zaburzenia z napadami objadania się (ang. binge = obżarstwo, objadanie się). Jest to wymagająca leczenia choroba psychiczna, którą należy traktować bardzo poważnie.

Pacjenci z cukrzycą typu 1 czasami pomijają dawki insuliny, aby zredukować masę ciała. Celowe pomijanie dawek określa się jako odstawienie insuliny. Wzrost stężenia glukozy we krwi, który stanowi następstwo takiego działania, w perspektywie długofalowej może prowadzić do poważnych zagrożeń dla zdrowia i wystąpienia chorób wtórnych. Istnieje również ryzyko cukrzycowej kwasicy ketonowej, niebezpiecznego dla życia powikłania związanego z cukrzycą.

Kolejnym zaburzeniem odżywiania jest bulimia (żarłoczność psychiczna, bulimia nervosa). Napady głodu występujące naprzemiennie z wymiotami lub przyjmowanie leków przeczyszczających. W połączeniu z cukrzycą występuje również głównie u nastoletnich dziewcząt lub młodych kobiet z cukrzycą typu 1.

Czynnikami ryzyka rozwoju zaburzeń odżywiania u osób z cukrzycą są:

• młody wiek,
• płeć żeńska,
• duża waga,
• niezadowolenie z własnego ciała i/lub
• depresja.

Wiele osób cierpiących na tego typu dolegliwości ma tendencję do zaprzeczania lub bagatelizowania swoich zaburzeń odżywiania.

Ważne jest, aby zaakceptować zaburzenia odżywiania jako chorobę. Konsekwencją ich występowania u osób z cukrzycą jest podwyższone ryzyko wystąpienia nagłych sytuacji nadzwyczajnych, takich jak kwasica ketonowa, a w dłuższej perspektywie słaba kontrola poziomu glukozy we krwi i związane z tym zwiększone ryzyko powikłań takich jak choroby nerek, oczu lub układu krążenia. W związku z tym ważne jest, aby w przypadku zaburzeń odżywiania w miarę możliwości jak najwcześniej skorzystać z profesjonalnej pomocy.

Zaburzenia z napadami objadania się: utrata kontroli nad nawykami żywieniowymi

Typowe dla zaburzeń z napadami objadania się („nadmierne jedzenie”) są powtarzające się epizody jedzenia dużych ilości żywności. Zwykle dotyka osoby z cukrzycą typu 2, które straciły kontrolę nad swoimi nawykami żywieniowymi i spożywają duże ilości pokarmu w krótkim czasie. Zazwyczaj dochodzi do tego w sposób trudny do zaobserwowania i niezależnie od uczucia głodu. Inaczej niż w przypadku bulimii osoby cierpiące na zaburzenie z napadami objadania się, nie próbują ponownie pozbyć się spożytych posiłków doprowadzając do wymiotów, aby zapobiec przybraniu na wadze.

Podobny obraz kliniczny choroby występuje w przypadku tzw. zespołu jedzenia nocnego: nocne napady głodu są kompensowane objadaniem się.

Zaburzenia z napadami objadania się występują wśród społeczeństwa częściej niż anoreksja lub bulimia. Średnio ok. 28 na 1000 dziewcząt i kobiet w ciągu życia zapada na zaburzenia z napadami objadania się, natomiast znacznie rzadziej występują one u chłopców w wieku kilkunastu lat i mężczyzn — średnio ok. 10 na 1000 osób.

Badania wykazują, że zaburzenia odżywiania występują znacznie częściej u osób z cukrzycą — zarówno typu 1, jak 2 — niż u osób, które nie są dotknięte tą chorobą. Około 230 na 1000 osób z cukrzycą cierpi na zaburzenia z napadami objadania się.

Osoby cierpiące na zaburzenia z napadami objadania się rozwijają się częściej w przypadku nadwagi lub silnej nadwagi (otyłości). To z kolei wiąże się z pogorszeniem poziomu cukru we krwi i podwyższonym ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2.

Odstawienie insuliny, nazywane również diabulimią, obserwuje się przede wszystkim u dziewcząt i młodych kobiet z cukrzycą typu 1. Ponieważ insulina sprzyja przybieraniu na wadze, celowo pomija się niezbędne dawki insuliny. Niemniej jednak odstawienie insuliny w celu osiągnięcia utraty wagi jest niebezpieczne: ponieważ cukrzyca jest praktycznie nieleczona, istnieje ryzyko wystąpienia poważnych i potencjalnie zagrażających życiu powikłań, takich jak cukrzycowa kwasica ketonowa, która wiąże się z silnym zakwaszeniem organizmu.

Długofalowo istnieje ryzyko wystąpienia powikłań związanych z cukrzycą, takich jak uszkodzenia naczyń krwionośnych i nerwów, które pojawiają się znacznie wcześniej niż w przypadku osób z cukrzycą bez zaburzeń odżywiania.

Więcej informacji na temat możliwych powikłań związanych z cukrzycą można znaleźć tutaj.