Pokaż główną treść

Cukrzyca i rak

Wsparcie naukowe: prof. dr Stephan Herzig

Wydaje się, że istnieje związek między dwiema chorobami endemicznymi – cukrzycą i rakiem. Wskazują na to badania różnych naukowców. Jest to szczególnie prawda w przypadku cukrzycy typu 2. Dane dotyczące cukrzycy typu 1 są mniej jednoznaczne.

Dokładne przyczyny nie są obecnie znane. Naukowcy pracują jednak intensywnie nad wyjaśnieniem mechanizmów, aby opracować odpowiednie metody leczenia.

Dla osób z cukrzycą – podobnie jak dla osób zdrowych metabolicznie – ważne są regularne badania kontrolne i prowadzenie zdrowego trybu życia.

Cukrzyca i rak – jak są ze sobą powiązane?

Interakcja między cukrzycą a rakiem jest bardzo złożona i trudna do rozszyfrowania. Oba wzorce chorób przewlekłych są uwarunkowane wieloma czynnikami i mogą przejawiać się w różny sposób. Wydaje się jednak pewne, że choroba cukrzycowa może sprzyjać patologicznemu rozrostowi niektórych komórek organizmu. Wynika to z badań populacyjnych, w których badacze łączą dane od wielu pacjentów i dzięki temu są w stanie odkryć większe korelacje.

Warto wiedzieć:

Liczne badania wskazują na związek między cukrzycą typu 2 a różnymi nowotworami. Niemniej jednak dokładne mechanizmy nie zostały jeszcze poznane.

Większość badań donoszących o związku między cukrzycą a rakiem nie rozróżnia różnych typów cukrzycy. Ponieważ cukrzyca typu 2 występuje znacznie częściej niż cukrzyca typu 1, można założyć, że wyniki dotyczą przede wszystkim cukrzycy typu 2. Zdaniem badaczy konieczne są dalsze badania, aby móc precyzyjniej określić ewentualne powiązania między cukrzycą typu 1 a rakiem.

Trwające 16 lat badania z udziałem ponad miliona uczestników wykazały, że różne rodzaje nowotworów występują częściej u osób z cukrzycą niż u osób zdrowych metabolicznie. W badaniu tym nie pytano o typ cukrzycy ani o wiek w momencie rozpoznania choroby.

Odpowiednio, następujące rodzaje nowotworów występują częściej u kobiet z cukrzycą niż u kobiet niecierpiących na tę chorobę:

  • rak jelita grubego
  • rak piersi
  • rak trzustki.

U mężczyzn z cukrzycą następujące rodzaje nowotworów występują częściej niż u mężczyzn niecierpiących na tę chorobę:

  • rak jelita grubego
  • rak trzustki
  • rak wątroby
  • rak pęcherza moczowego.

Nowotwory dróg moczowych i żeńskich narządów rozrodczych są nadal przedmiotem dyskusji, o czym donoszą inne prace. Według Niemieckiego Towarzystwa Diabetologicznego (DDG) u osób z cukrzycą występuje również zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów nerki, tarczycy i przełyku w porównaniu z populacją ogólną. Ponadto, niektóre leki przeciwcukrzycowe podejrzewa się o wywoływanie nowotworów, podczas gdy inne uważane są za posiadające mechanizm ochronny.

Niemniej jednak nie jest to tak proste, jak się wydaje: rak (np. trzustki) może również wywołać cukrzycę, a niektóre leki przeciwnowotworowe mogą również prowadzić do zaburzeń metabolizmu cukru.

Wraz z cukrzycą typu 2 często występuje nadwaga. Obecnie wiadomo, że tkanka tłuszczowa wydziela hormony, które sprzyjają rozwojowi raka. Otyłość jest przewlekłym stanem zapalnym. Liczne komórki zapalne w tkance tłuszczowej uwalniają prozapalne substancje semiochemiczne, które mogą sprzyjać rozwojowi nowotworów.

Nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób cukrzyca może przyczyniać się do powstawania nowotworów. W tym przypadku analizie podlega kilka czynników. Według jednej z sugestii odpowiedzialny jest za to podwyższony poziom insuliny. Dzieje się tak początkowo w cukrzycy typu 2, aby zrekompensować osłabiające działanie hormonu (insulinooporność komórek organizmu).

Insulina nie tylko reguluje poziom cukru w organizmie, ale także kontroluje wzrost i podział komórek. Długotrwale podwyższony poziom insuliny może zatem stymulować istniejące komórki nowotworowe do zwiększenia ich wzrostu. Oprócz insuliny, w metabolizm cukru i tłuszczu zaangażowany jest insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1). Dodatkowo stymuluje on podziały komórkowe.

Oprócz insuliny, przy nadwadze z tkanki tłuszczowej uwalniane są także inne substancje semiochemiczne, tzw. „adipokiny”. Te substancje semiochemiczne, w tym dobrze znana leptyna, nie tylko regulują apetyt i metabolizm, ale mogą również bezpośrednio ingerować w kontrolę podziału i wzrostu komórek. Ponadto wymienia się również przewlekłe reakcje zapalne, które często towarzyszą cukrzycy, a także stres oksydacyjny i zmiany hormonalne. W szczególności reakcje zapalne, takie jak te, które występują w otyłości, mogą przyczyniać się do zwiększonego wzrostu guza i podziału komórek.

Istnieją stosunkowo nowe badania dotyczące tego, czy leki przeciwcukrzycowe mogą być przyczyną raka. Podejrzewa się analog insuliny glargine, sulfonylomoczniki lub samą insulinę. Niemniej jednak zdaniem ekspertów badania te są częściowo wątpliwe, ponieważ rozwój większości nowotworów trwa dłużej niż obecność tych leków na rynku i ich stosowanie w terapii cukrzycy. W związku z tym, gdyby takie ryzyko rzeczywiście istniało, jego skutki musiałyby zostać wykazane dopiero na późniejszym etapie.

Z drugiej strony, terapia metforminą wydaje się faktycznie zmniejszać liczbę nowych zachorowań i śmiertelność z powodu raka. Konieczne są jednak dalsze badania, aby potwierdzić te związki.

Podobnie wygląda sytuacja z wynikami badania opublikowanego w 2013 roku: Zespół badawczy powiązał w nim m.in. inhibitor DPP-4 sitagliptynę i eksenatyd analog GLP-1 ze zwiększoną częstością występowania raka trzustki u osób z cukrzycą typu 2. Zdaniem Niemieckiego Towarzystwa Diabetologicznego (DDG) konieczne są dalsze długoterminowe badania.

Zdrowy styl życia jest ważny dla wszystkich ludzi – niezależnie od tego, czy chorują na cukrzycę, czy nie: zła dieta, brak ruchu i otyłość są nie tylko szkodliwe w leczeniu cukrzycy, ale także zwiększają ryzyko innych chorób, takich jak nowotwory czy powikłania w układzie krążenia. Zdrowy styl życia z regularnymi ćwiczeniami i zdrową dietą ma działanie zapobiegawcze, a także poprawia metabolizm.

Warto wiedzieć:

Osoby chore na cukrzycę powinny regularnie poddawać się badaniom kontrolnym i prowadzić zdrowy tryb życia.

Osoby chore na cukrzycę powinny regularnie uczestniczyć w badaniach przesiewowych w kierunku nowotworów, tak jak osoby zdrowe metabolicznie. Im wcześniej guz zostanie wykryty, tym większe szanse na leczenie. Na przykład wszystkie osoby powyżej 50 roku życia ubezpieczone w Niemczech mają prawo do regularnych badań w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego. Badanie to powinno być powtarzane co 5 lat.

Istnieją również programy badań przesiewowych (linki w języku niemieckim) dla innych form raka, takich jak rak piersi lub rak szyjki macicy. To, czy w przypadku cukrzycy wskazana jest wcześniejsza kontrola, należy omówić z lekarzem prowadzącym. Federalne Ministerstwo Zdrowia przedstawia przegląd prawnie uznanych programów badań przesiewowych (linki w języku niemieckim).

Ponieważ leczenie bardzo wysokimi dawkami insuliny jest również podejrzewane o działanie rakotwórcze, Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne (DDG) radzi podczas terapii: tak dużo insuliny, jak to konieczne, ale tak mało, jak to możliwe. Z drugiej strony, według różnych badań, terapia lekiem obniżającym poziom cukru we krwi – metforminą – ma działanie ochronne w przypadku niektórych rodzajów raka. Z tego powodu lekarze powinni rozważyć łączenie leczenia osób z poważną nadwagą z cukrzycą typu 2, które wstrzykują duże dawki insuliny, z metforminą lub innymi lekami obniżającymi poziom cukru we krwi w celu oszczędzania insuliny.

W najbliższych latach kluczowe znaczenie będzie miało dalsze rozszyfrowanie ewentualnych związków między rakiem a cukrzycą lub ich obalenie. Czy jedno warunkuje drugie, czy też obie choroby wynikają po prostu z tych samych czynników ryzyka? Dopiero gdy będzie wiadomo, które mechanizmy działają w jednym lub drugim kierunku, badacze będą mogli rozpocząć opracowywanie odpowiednich metod leczenia.

Długotrwałe skutki stosowania leków przeciwcukrzycowych są również przedmiotem analizy: jeśli zostałoby potwierdzone, że pewne czynniki zwiększają ryzyko zachorowania na raka, miałoby to konsekwencje dla terapii.

Ponadto, badane są możliwości terapeutyczne: np. badacze sprawdzają, czy chirurgia bariatryczna stosowana w przypadku otyłości (np. zmniejszenie żołądka) ma również hamujący wpływ na wzrost nowotworów.

Stosunkowo nowa dziedzina epigenetyki również oferuje nowe podejścia do badań nad związkami między cukrzycą a rakiem. W przeciwieństwie do genetyki, termin epigenetyka odnosi się do dziedziczenia cech, które nie są utrwalone w genach. Zmiany chemiczne (metylacje) materiału genetycznego, tj. nici DNA lub jej „opakowania” – histonów, pośrednio wpływają na informację genetyczną, kontrolując, kiedy które geny są odczytywane. Czynniki środowiskowe, odżywianie i warunki życia są możliwymi wyzwalaczami tych zmian epigenetycznych.

Na przykład w różnych badaniach analizuje się możliwość wykorzystania tzw. mikroRNA jako markerów molekularnych lub nawet przyczyn. Są to małe molekuły, które mogą wpływać na aktywność pewnych genów. Gdyby korelacje się ujawniły, można by spróbować w nie ingerować.

Źródła:

Butler, A. E. et al.: Marked Expansion of Exocrine and Endocrine Pancreas with Incretin Therapy in Humans with increased Exocrine Pancreas Dysplasia and the potential for Glucagon-producing Neuroendocrine Tumors. In: Diabetes, 2013, 62: 2595-2604
Coughlin, S. S. et al.: Diabetes mellitus as a predictor of cancer mortality in a large cohort of US adults. In: Am J Epidemiol, 2004, 159: 1160-1167
Currie, C. J. et al.: Mortality after incident cancer in people with and without type 2 diabetes: Impact of metformin on survival. In: Diabetes Care, 2012, 35: 299-304
Currie, C. J. et al.: The influence of glucose-lowering therapies on cancer risk in type 2 diabetes. In: Diabetologia, 2009, 52: 1766-1777
Dai, X. et al.: Altered profile of serum microRNAs in pancreatic cancer-associated new-onset diabetes mellitus. In: J Diabetes, 2016, 8: 422-433
Delaunay, F. et al.: Pancreatic beta cells are important targets for the diabetogenic effects of glucocorticoids. In: J Clin Invest, 1997, 100: 2094-2098
Giovannucci, E. et al.: Diabetes and cancer: A consensus report. In: Diabetes Care, 2010, 33: 1674-1685
Gordon-Dseagu, V. L. Z. et al.: Epidemiological evidence of a relationship between type‐1 diabetes mellitus and cancer: A review of the existing literature. In: Int J Cancer, 2013, 132: 501-508
Hemkens, L. G. et al.: Risk of malignancies in patients with diabetes treated with human insulin or insulin analogues: a cohort study. In: Diabetologia, 2009, 52: 1732-1744
Kooijman R.: Regulation of apoptosis by insulin-like growth factor (IGF)-I. In: Cytokine Growth Factor Rev, 2006, 17: 305-323
Krebsinformationsdienst: Krebsvorsorge und Krebsfrüherkennung – eine Übersicht. (Letzter Abruf: 05.11.2019)
Kuo, T. et al.: Regulation of Glucose Homeostasis by Glucocorticoids. In: Adv Exp Med Biol, 2015, 872: 99-126
Lauby-Secretan B. et al.: Body Fatness and Cancer - Viewpoint of the IARC Working Group. In: N Engl J Med, 2016, 375: 794-798
Longo, V. D. et al.: Fasting: molecular mechanisms and clinical applications. In: Cell Metab, 2014, 19: 181-192
Moses, A. C. et al.: Recombinant Human Insulin-Like Growth Factor I Increases Insulin Sensitivity and Improves Glycemic Control in Type II Diabetes. In: Diabetes, 1996, 45: 91-100
National Cancer Institute: Obesity and Cancer Risk. (Letzter Abruf: 05.11.2019)
Ryu, T. Y. et al.: Hyperglycemia as a risk factor for cancer progression. In: Diabetes Metab J, 2014, 38: 330-336
Sah, R. P. et al.: New insights into pancreatic cancer-induced paraneoplastic diabetes. In: Nat Rev Gastroenterol Hepatol, 2013, 10: 423-433
Sciacca, L. et al.: Long-acting insulin analogs and cancer. In: Nutr Metab Cardiovasc Dis, 2018, 28: 436-443
Shikata, K. et al.: Diabetes mellitus and cancer risk: review of the epidemiological evidence. In: Cancer Sci, 2013, 104: 9-14
Vigneri, P. et al.: Diabetes and cancer. In: Endocr Relat Cancer, 2009, 16: 1103-1123
Wang, C. et al.: Increased risk of hepatocellular carcinoma in patients with diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. In: Int J Cancer, 2012, 130: 1639-1648
Zhang, Z.-J. et al.: The prognostic value of metformin for cancer patients with concurrent diabetes: a systematic review and meta‐analysis. In: Diabetes Obes Metab, 2014, 16: 707-710
Stan: 07.11.2019