Niewydolność serca: najważniejsze informacje

1. Co to jest niewydolność serca?
2. Jakie są skutki niewydolności serca?
3. Co zwiększa ryzyko niewydolności serca?
4. W jaki sposób można zapobiegać niewydolności serca?
5. Jaki jest związek pomiędzy niewydolnością serca, cukrzycą i otyłością?
6. Jakie są objawy niewydolności serca?
7. Jak przeprowadza się diagnostykę niewydolności serca?
8. W jaki sposób leczy się niewydolność serca?

Jeśli dotyczy to przede wszystkim lewej komory, lekarze mówią o niewydolności lewej komory serca, natomiast w przypadku prawej komory – o niewydolności prawej komory serca. W przypadku tzw. globalnej niewydolności serca czynności obu komór są upośledzone i nie są one w stanie pompować odpowiedniej ilości krwi.

Rozwijającą się przez dłuższy czas niewydolność mięśnia sercowego określa się jako przewlekłą niewydolność serca. Jeśli dochodzi do niej nagle, np. po ciężkim zwale serca, mówi się o ostrej niewydolności serca.

W Niemczech problem niewydolności serca dotyczy około 4 milionów osób. Liczba osób dotkniętych tą chorobą stale wzrasta. Niewydolność dotyczy w takim samym zakresie zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Istnieją jednak pewne różnice pomiędzy różnymi formami tej choroby.

Niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, podczas gdy w przypadku niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową stosunek płci jest zbliżony. Większą rolę niż płeć odgrywa wiek. Wraz z wiekiem ryzyko wystąpienia tego schorzenia znacznie wzrasta.

Przewlekła niewydolność serca może ulec gwałtownemu pogorszeniu. Lekarze określają taką sytuację jako dekompensację przewlekłej niewydolności serca. Do ostrej dekompensacji mogą doprowadzić np. infekcje, niektóre leki, choroby współistniejące lub nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących leczenia.

Ponadto mogą wystąpić następujące upośledzenia funkcjonowania różnych narządów:

• Zakrzepica: W przypadku niewydolności serca wzrasta ryzyko powstania skrzepu krwi (zakrzepu) w żyłach. Jeśli dojdzie do oderwania się skrzepu, w następstwie może wystąpić zator w naczyniu płucnym (zator płucny). Jeśli dojdzie do powstania skrzepu w lewej komorze serca, może to spowodować udar.
• Zatrzymanie wody w płucach: W przypadku niewydolności lewej komory serca krew gromadzi się w płucach. Zastój oraz będący jego wynikiem wzrost ciśnienia w naczyniach krwionośnych płuc prowadzi do gromadzenia się płynu w płucach, a w następstwie do obrzęku płuc.
• Uszkodzenie wątroby: Z powodu osłabienia funkcji pompowania mięśnia sercowego, zwłaszcza w przypadku niewydolności prawej komory, krew może również gromadzić się w naczyniach wątroby. Następstwem zastoju krwi może być marskość wątroby (bliznowacenia tkanki wątroby).
• Niewydolność nerek: W przypadku przewlekłej niewydolności serca dochodzi do stopniowego pogorszenia czynności nerek, ponieważ nie są one wystarczająco zaopatrywane w krew.
• Wysięk osierdziowy: Niewystarczająca siła pompowania mięśnia sercowego sprzyja gromadzeniu się płynu pomiędzy błoną sercową a workiem osierdziowym (osierdziem).
• Niewydolność serca: W przypadku niewydolności serca wzrasta ryzyko nagłego ustania akcji serca.

Niewydolność serca jest w wielu przypadkach następstwem innej choroby układu krążenia. Możliwymi przyczynami są:

• Choroba wieńcowa (ChW): Naczynia wieńcowe są odpowiedzialne za zaopatrzenie mięśnia sercowego w krew, a tym samym w tlen. W przypadku ChW są one znacznie zwężone na skutek odkładania się złogów (blaszek miażdżycowych). Z tego powodu nie są one w stanie dostarczać do serca wystarczającej ilości krwi bogatej w tlen. Wpływa to negatywnie na siłę pompowania serca.
• Zawał serca: Naczynie wieńcowe może zostać całkowicie zablokowane przez skrzep krwi powstały w wyniku uszkodzenia (erozji) lub pęknięcia (ruptury) blaszki miażdżycowej. W takim przypadku część mięśnia sercowego przestaje być zaopatrywana w tlen. Jeśli w miejscu uszkodzenia dojdzie do obumarcia mięśnia sercowego, fragment ten zostanie zastąpiony tkanką bliznowatą. Ponieważ tkanka ta nie ma zdolności do kurczenia się, dochodzi do niewydolności serca.
• Nadciśnienie tętnicze (hipertonia): Utrzymujące się wysokie ciśnienie krwi prowadzi do utraty elastyczności mięśnia sercowego. W konsekwencji przede wszystkim lewa komora serca nie jest w stanie napełnić się wystarczającą ilością krwi. W rezultacie serce traci swoją siłę pompowania.
• Choroby zastawek serca: Nieprawidłowe zamykanie jednej z zastawek serca lub jej zwężenie wpływa negatywnie na siłę pompowania serca.
• Zapalenie mięśnia sercowego (myokarditis): W wyniku infekcji wirusowej, np. grypy, może dojść do przewlekłego zapalenia mięśnia sercowego, które osłabia siłę pompowania serca.

Ponadto inne schorzenia, ale także czynniki związane z trybem życia mogą zwiększać ryzyko wystąpienia niewydolności serca, która obejmuje takie elementy, jak:

• zapalenie mięśnia sercowego (myokarditis)
• choroby mięśnia sercowego (kardiomiopatie)
• zaburzenia rytmu serca
• cukrzyca
• Znaczna nadwaga (otyłość)
• podwyższony poziom lipidów we krwi
• brak ruchu
• palenie tytoniu
• wieloletnie spożywanie alkoholu
• nadużywanie środków odurzających niektóre leki, np. stosowane w chemioterapii nowotworów

Do najbardziej typowych i najczęstszych objawów niewydolności serca należą:

• duszność: przy wysiłku, ale również w spoczynku
• wyczerpanie/zmęczenie: nawet bez większego wysiłku
• obrzęki kostek/podudzi: zatrzymanie płynów w dolnej części ciała
• suchy kaszel: zwłaszcza w nocy

Ponadto niewydolność serca może powodować również następujące dolegliwości:

• nocne oddawanie moczu
• zawroty głowy
• nudności, uczucie pełności, bóle brzucha, zaparcia
• zaburzenia pamięci (u osób starszych również dezorientacja)
• brak apetytu i utrata masy ciała
• kołatanie serca

Objawy niewydolności serca mogą różnić się u kobiet i mężczyzn. U kobiet z niewydolnością serca objawy są zazwyczaj silniejsze niż u mężczyzn. Szybciej odczuwają zmęczenie podczas wysiłku fizycznego i częściej zapadają na depresję.

Objawy niewydolności serca, takie jak duszności, zmęczenie i zatrzymanie płynów, nie są charakterystyczne i mogą występować również w przebiegu innych chorób. W przypadku podejrzenia niewydolności serca należy najpierw przeprowadzić badanie fizykalne. Lekarz ocenia, czy na tle wymienionych objawów występują również istotne kliniczne oznaki niewydolności serca. takich jak np.:

• podwyższone ciśnienie krwi w żyle szyjnej
• trzeci ton serca
• odgłosy rzężenia podczas osłuchiwania płuc

Ponadto na tym etapie diagnostyki lekarz przeprowadza wywiad dotyczący historii choroby. Ważne są na przykład choroby współistniejąca oraz występowanie chorób sercowo-naczyniowych u bliskich krewnych (dziadków, rodziców). Ponadto wykonuje się elektrokardiogram (EKG), który mierzy aktywność elektryczną serca.

Jeśli po tych badaniach nadal istnieje podejrzenie niewydolności serca, należy wykonać morfologię krwi. Szczególnie ważne są tak zwane peptydy natriuretyczne BNP (ang. B-type natriuretic peptide) lub NT-proBNP (ang. N-terminal pro-B-type natriuretic peptide). W przypadku ich podwyższenia wykonuje się echokardiografię, tj. badanie ultrasonograficzne serca, w celu sklasyfikowania funkcji pompowania mięśnia sercowego, a tym samym niewydolności.

W celu klinicznej oceny niewydolności serca lekarze stosują tzw. klasyfikację NYHA. Została ona opracowana przez New York Heart Association (NYHA).

Dokonano podziału na 4 stadia NYHA:

• Klasa I w skali NYHA: brak ograniczeń wydolności; brak objawów niewydolności serca nawet podczas wysiłku
• Klasa II w skali NYHA: niewielkie ograniczenie wydolności; brak objawów niewydolności serca w spoczynku i podczas niewielkiego wysiłku, ale objawy podczas większego wysiłku
• Klasa III w skali NYHA: silne ograniczenie wydolności; brak objawów niewydolności serca w spoczynku, ale objawy już przy niewielkim wysiłku
• Klasa IV w skali NYHA: trwałe objawy niewydolności serca, nawet w spoczynku

Leczenie przyczyny

Przyczyną przewlekłej niewydolności serca są często inne choroby serca, takie jak choroba wieńcowa (ChW), zawał serca lub zaburzenia rytmu serca. Ważnym krokiem w leczeniu niewydolności serca jest więc zawsze leczenie choroby podstawowej.

Zmiana trybu życia

Kolejnym ważnym aspektem leczenia jest zmiana trybu życia. który obejmuje takie elementy, jak:

• Ruch i sport: Regularna aktywność fizyczna, w szczególności trening wytrzymałościowy (na przykład w grupie sportowej dla osób z chorobami serca)
• Zbilansowana dieta: Dużo owoców i warzyw, produkty pełnoziarniste, „zdrowe tłuszcze” oraz mało mięsa, soli i cukru
• Zaprzestanie palenia tytoniu: Rzucenie palenia tytoniu
• Unikanie lub ograniczenie spożycia alkoholu: Najlepiej całkowicie zrezygnować z alkoholu lub ograniczyć jego spożycie

Leczenie farmakologiczne

Dostępne są różne leki stosowane w leczeniu niewydolności serca. Leki te łagodzą objawy choroby i mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób wtórnych lub postępu niewydolności serca. W leczeniu często w stosuje się połączenie różnych farmaceutyków.

Wybór leków stosowanych do leczenia niewydolności serca zależy od

• rodzaju niewydolności serca (z obniżoną lub zachowaną frakcją wyrzutową)
• stadium (NYHA-I do NYHA-IV)
• ewentualnie innych współistniejących schorzeń

W związku z tym, że niewydolność serca jest chorobą przewlekłą, dla skutecznego leczenia ważne jest regularne przyjmowanie leków przepisanych przez lekarza.

W przypadku osób z niewydolnością serca z obniżoną frakcją wyrzutową dostępne są 4 grupy leków wpływających na poprawę rokowań (inhibitory układu renina-angiotensyna (RASi), beta-adrenolityki, inhibitory SGLT-2 i antagoniści receptorów mineralokortykoidowych (MRA)). Zaleca się konsultację z lekarzem prowadzącym w celu omówienia możliwych opcji leczenia i ustalenia indywidualnego planu terapii.

Dalsze leczenie

Jeśli zmiana trybu życia i leczenie farmakologiczne nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, stosuje się bardziej inwazyjne metody leczenia. Środki te są różne i zależą od choroby podstawowej, która spowodowała niewydolność serca.

Jeśli niewydolność serca wynika z zaburzeń rytmu serca, konieczne może być na przykład wszczepienie defibrylatora (ICD). Jest to niewielkie urządzenie, które wszczepia się pod skórę i monitoruje rytm serca. W przypadku zaburzeń urządzenie wysyła impuls elektryczny, który przywraca prawidłowy rytm serca.

W przypadku choroby wieńcowej serca (ChW) z niedrożnością naczyń krwionośnych może być konieczne wykonanie pomostowania wieńcowo-aortalnego, które przywróci prawidłowy przepływ krwi.

Postępy w leczeniu niewydolności serca poprawiły szanse przeżycia osób dotkniętych tą chorobą. Niewydolność serca pozostaje jednak chorobą obarczoną wysoką śmiertelnością.