Udar – najważniejsze informacje w pigułce

1. Co to jest udar?
2. Jakie są skutki udaru?
3. Co zwiększa ryzyko wystąpienia udaru?
4. W jaki sposób można zapobiec udarowi?
5. Jaki jest związek pomiędzy udarem mózgu, cukrzycą i otyłością?
6. Jakie są objawy udaru?
7. W jaki sposób rozpoznaje się udar?
8. W jaki sposób leczy się udar?

W wyniku udaru często dochodzi do znacznych ograniczeń funkcji organizmu. Im szybciej osoba po udarze otrzyma pomoc, tym mniej komórek mózgowych ulegnie zniszczeniu (ang. „time is brain”, „czas to mózg”) i tym lepsze są rokowania.

Skutki fizyczne udaru mogą być różne w zależności od stopnia nasilenia i obszaru mózgu, który został uszkodzony. Obejmują one przede wszystkim:

• porażenie lub niedowład i bóle w różnych częściach ciała, tzn. ograniczenia podczas chodzenia lub stania
• trudności z koordynacją ruchową i ograniczenia motoryki małej, tzn. trudności z podnoszeniem przedmiotów, pisaniem lub jedzeniem
• zaburzenia mowy
• zaburzenia przełykania

Istnieje wiele czynników, które mogą wpływać na ryzyko wystąpienia udaru. Rozróżnia się czynniki ryzyka, na które można wpłynąć, i takie, na które są niezmienne.

Do czynników ryzyka, które są niezmienne, należą:

• Wiek: wraz z wiekiem wzrasta ryzyko wystąpienia udaru.
• Płeć: Mężczyźni w młodszym i średnim wieku częściej zapadają na udar niż kobiety. W starszym wieku kobiety są natomiast bardziej narażone na udar mózgu, szczególnie jeśli chorują na cukrzycę. Z uwagi na dłuższą średnią długość życia kobiety częściej zapadają na udar mózgu. Ponadto, z powodu starszego wieku, skutki udaru są często poważniejsze u kobiet niż u mężczyzn.
• Uwarunkowania genetyczne: Osoby, w których rodzinie dochodziło do przypadków udaru (dziadkowie, rodzice), mogą być bardziej narażone na jego wystąpienie.

Ponadto istnieje kilka czynników ryzyka, na które możemy mieć wpływ. Zaliczają się do nich:

• Nadciśnienie tętnicze
• Brak ruchu
• Znaczna nadwaga (otyłość)
• Migotanie przedsionków, choroby zastawek serca lub inne choroby serca
• Spożywanie alkoholu i/lub narkotyków
• Niewłaściwie uregulowany poziom cukru we krwi (poziom glukozy we krwi)

Dobra wiadomość – Około 80 na 100 udarów mózgu można uniknąć. Stowarzyszenia medyczne zalecają m.in. następujące środki:

• Ciśnienie krwi: Regularnie kontroluj ciśnienie krwi. W przypadku podwyższonego ciśnienia krwi warto zgłosić się do lekarza.
• Dieta: Należy zadbać o zbilansowaną dietę, bogatą w owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste, produkty białkowe, np. rośliny strączkowe, niskotłuszczowe mleko i nabiał, w razie potrzeby chude mięso oraz „zdrowe tłuszcze”, np. orzechy, oleje roślinne i ryby.
• Redukcja wagi: Zdrowa masa ciała również przyczynia się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia udaru. Wskaźnik masy ciała (BMI) osoby o prawidłowej wadze wynosi od 18,5 do 24,9 kg/m². W przypadku wartości w zakresie od 25,0 do 29,9 kg/m² mówi się już o nadwadze. Wskaźnik BMI powyżej 30 kg/m² oznacza otyłość.
• Aktywność fizyczna: Aktywność fizyczna wzmacnia układ sercowo-naczyniowy. Zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo. Ponadto w miarę możliwości warto włączać ją do swojej codzienności.
• Zaprzestanie palenia tytoniu: Osoby palące tytoń znacznie zwiększają ryzyko wystąpienia udaru. Dotyczy to również biernego palenia, czyli wdychania dymu papierosowego wytwarzanego przez inne osoby palące. Rzucenie palenia jest jednym z najważniejszych działań zapobiegających wystąpieniu udaru. Wskazówki i punkty kontaktowe dla osób chcących rzucić palenie można znaleźć tutaj.
• Alkohol: Unikaj alkoholu lub staraj się ograniczyć jego spożycie. Według obecnego stanu nauki nawet niewielkie ilości alkoholu mogą być szkodliwe.
• Ogranicz stres: Przewlekły stres może zwiększać ryzyko udaru. Pomocne mogą być strategie radzenia sobie ze stresem, takie jak medytacja, joga lub techniki relaksacyjne.
• Odpowiednia ilość snu: Dostateczna ilość dobrej jakości snu jest ważna dla ogólnego stanu zdrowia. Osoby z zespołem bezdechu sennego (zaburzenia oddychania podczas snu) powinny poddać się leczeniu, ponieważ dolegliwość ta może zwiększać ryzyko wystąpienia udaru.

Objawy udaru mogą się różnić w zależności od stopnia nasilenia i dotkniętego chorobowo obszaru mózgu. Istnieją jednak objawy, które mogą wskazywać na udar. Neurolodzy opracowali tzw. test FAST. Za pomocą tego testu osoby postronne mogą sprawdzić, czy doszło do udaru mózgu:

• Face (twarz): Poproś daną osobę, aby się uśmiechnęła lub poruszyła twarzą. Osoba z udarem mózgu mieć trudności z kontrolowaniem uśmiechu lub poruszaniem połową twarzy.
• Arms (ręce): Kolejną możliwą oznaką jest nagły niedowład lub drętwienie jednej lub obu rąk. Poproś osobę, w przypadku której istnieje podejrzenie wystąpienia udaru o uniesienie rąk. Jeśli ma z tym trudności, może to wskazywać na udar.
• Speech (mowa): Poproś daną osobę o powtórzenie zdania. Jeśli nie jest w stanie tego zrobić lub jej mowa jest niewyraźna lub bełkotliwa, jest to kolejna wskazówka sugerująca udar mózgu.
• Times (czas): Czas ma kluczowe znaczenie. W przypadku podejrzenia udaru należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe, dzwoniąc pod numer 112. Niezależnie od tego, czy objawy są przejściowe, czy nie.

Innymi objawami sugerującymi udar są nagłe zaburzenia widzenia jedno- lub obustronne, nagłe zawroty głowy, nagłe zaburzenia równowagi oraz nagły, silny ból głowy.

Czy istnieją objawy poprzedzające udar?

Za potencjalny objaw zapowiadający udar uważa się tzw. przemijający atak niedokrwienny (TIA). W przypadku TIA osoby dotknięte tym schorzeniem wykazują krótkotrwałe objawy neurologiczne, które są spowodowane przejściowym zaburzeniem dopływu krwi do mózgu. W przeciwieństwie do udaru, objawy TIA utrzymują się krócej niż 24 godziny. Często występują jedynie przez kilka minut.

Do typowych objawów TIA należą:

• nagłe zaburzenia widzenia jedno- lub obustronne
• nagłe drętwienie lub niedowład jednej kończyny górnej, dłoni lub kończyny dolnej, często po jednej stronie ciała
• nagła dezorientacja lub trudności w mówieniu i rozumieniu
• nagłe zawroty głowy lub utrata równowagi

Osoby z objawami TIA powinny traktować je poważnie. Wskazują one na zwiększone ryzyko wystąpienia udaru. Należy niezwłocznie skorzystać z pomocy medycznej w celu ustalenia przyczyn TIA i podjęcia odpowiednich działań zapobiegających udarowi.

Lekarze mają obecnie do dyspozycji wiele możliwości pomocnych w rozpoznaniu udaru:

• Wywiad lekarski: Lekarz pyta o przebyte choroby i dolegliwości, szczególnie zaburzenia widzenia, problemy z mową, drętwienie lub niedowład.
• Badania neurologiczne: Za pomocą różnych testów lekarze badają odruchy, koordynację oraz zdolności motoryczne i sensoryczne. Nerwy czuciowe przekazują informacje z narządów zmysłów (słuchu, wzroku, smaku, węchu i dotyku) do mózgu. Nerwy ruchowe wysyłają sygnały z mózgu do mięśni.
• Metody obrazowania: Tomografia komputerowa (TK) i rezonans magnetyczny (RM, zwany również „rezonansem jądrowym”) umożliwiają spojrzenie do wnętrza mózgu. Dzięki temu można rozpoznać objawy udaru, takie jak krwawienia lub zawały.
• Badania laboratoryjne: Morfologia krwi dostarcza informacji na temat poziomu glukozy i lipidów we krwi oraz innych czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia chorób naczyniowych.
• Badania serca: Elektrokardiogram (EKG) pozwala wykryć np. arytmie lub inne choroby kardiologiczne, które mogą zwiększać ryzyko ponownego udaru.

Leczenie udaru zależy od jego rodzaju (niedokrwiennego lub krwotocznego) oraz nasilenia objawów. Decydujące znaczenie ma czas: szybkie podjęcie leczenia może znacznie zwiększyć szanse na całkowite wyleczenie.

W przypadku udaru niedokrwiennego lekarze podejmują próbę rozpuszczenia skrzepu za pomocą specjalnych leków i przywrócenia przepływu krwi. Jednak tzw. tromboliza jest skuteczna tylko w ciągu kilku godzin od wystąpienia objawów. Alternatywą jest mechaniczne usunięcie skrzepu krwi (trombektomia). Odbywa się to za pomocą cewnika, czyli bardzo cienkiego wężyka, który wprowadza się do zmienionego chorobowo naczynia krwionośnego, prowadząc go aż do skrzepu krwi.

W przypadku udarów krwotocznych w wyniku krwawienia w mózgu ważne jest kontrolowanie ciśnienia krwi, aby ograniczyć krwawienie i dalsze uszkodzenia. W razie potrzeby podejmuje się próbę zmniejszenia ciśnienia w czaszce metodą chirurgiczną, co pozwala odciążyć mózg.

Niezależnie od rodzaju udaru, lekarze monitorują i leczą pacjentów na tzw. „oddziałach udarowych” („stroke units”). Są to oddziały wyspecjalizowane w leczeniu udarów.

Rokowania po udarze są kwestią bardzo indywidualną. Zależą one od wielu czynników, przede wszystkim od

• nasilenia udaru,
• obszaru mózgu, który uległ uszkodzeniu,
• czasu, jaki upłynął do podjęcia leczenia,
• współwystępowania innych chorób.

Niektóre osoby powracają do zdrowia i po kilku miesiącach mogą prowadzić stosunkowo normalne życie, podczas gdy inne odczuwają długotrwałe skutki i potrzebują pomocy.

Dlaczego tak ważne jest leczenie po udarze?

Po udarze występuje zwiększone ryzyko wystąpienia kolejnego udaru. Właśnie w tym miejscu wkracza tzw. profilaktyka wtórna: lekarze starają się ograniczyć to ryzyko poprzez szereg środków. Ich działania są dostosowane do indywidualnej sytuacji pacjenta.

Rzucenie palenia tytoniu, zdrowa dieta, regularna aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała to czynniki, które mają decydujące znaczenie w zakresie profilaktyki wtórnej po udarze. Lekarze często przepisują również leki mające na celu zmniejszenie ryzyka ponownego powstania skrzepu krwi. Wybór leku zależy od wielu czynników, takich jak stan zdrowia, inne schorzenia lub nietolerancja niektórych leków.

Ważne jest również obniżenie ciśnienia u osób cierpiących na nadciśnienie (nadciśnienie tętnicze). Lekarz dobierają odpowiednie leki. Często przepisywane są również środki obniżające poziom cholesterolu, np. statyny, które zmniejszają ryzyko miażdżycy i zakrzepów krwi. Osoby z cukrzycą powinny ściśle kontrolować poziom glukozy we krwi. Zgodnie z zaleceniami lekarza może być konieczna zmiana leczenia.

Co dzieje się podczas rehabilitacji po udarze?

Rehabilitacja po udarze odgrywa ważną rolę dla przywrócenia funkcji fizycznych i poprawy jakości życia osób dotkniętych tą chorobą. Rozpoczyna się jeszcze w szpitalu i jest kontynuowana w wyspecjalizowanych placówkach. W zależności od rodzaju i zakresu ograniczeń powrót do zdrowia po udarze może wymagać dłuższego czasu. Ponieważ każdy udar jest inny, pacjenci powinni skonsultować się z lekarzem prowadzącym w sprawie rokowań.

Rehabilitacja w trybie stacjonarnym jest zazwyczaj przyznawana na okres 3 tygodnia. W zależności od ograniczeń obejmuje ona różne aspekty. Celem fizjoterapii jest poprawa siły mięśniowej, koordynacji, równowagi i sprawności ruchowej. Ponadto może pomóc w przywróceniu mobilności. Ergoterapia ma natomiast na celu przygotowanie pacjentów do życia codziennego. Oznacza to, że w zależności od rodzaju ograniczeń pacjenci uczą się ponownie samodzielnego chodzenia, mycia się, trzymania przedmiotów itp.

Logopedia jest ważna, jeśli udar wpłynął na funkcje mowy, języka lub przełykania. Pacjenci usprawniają swoje zdolności komunikacyjne i uczą się radzić sobie z problemami z przełykaniem. Rehabilitacja neuropsychologiczna skupia się natomiast na funkcjach mózgu, takich jak koncentracja, pamięć, myślenie i rozwiązywanie problemów.

Ponadto osoby po udarze są objęte wsparciem psychologicznym. Wspólnie opracowują strategie radzenia sobie ze stresem i depresją.

Wiele klinik zachęca pacjentów do samodzielnych ćwiczeń w domu. Najlepsze rezultaty osiąga się w ciągu pierwszych 6 miesięcy.