Zaburzenia rytmu serca: kiedy serce zaczyna kołatać

1. Co to są zaburzenia rytmu serca?
2. Jakie są skutki zaburzeń rytmu serca?
3. Co zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń rytmu serca?
4. W jaki sposób można zapobiegać zaburzeniom rytmu serca?
5. Jaki jest związek między zaburzeniami rytmu serca, cukrzycą i otyłością?
6. Jakie są objawy zaburzeń rytmu serca?
7. W jaki sposób rozpoznaje się zaburzenia rytmu serca?
8. W jaki sposób leczy się zaburzenia rytmu serca?

Złożony system w organizmie zapewnia pompowanie krwi przez mięsień sercowy w regularnym rytmie. W stanie spoczynku następuje to z częstotliwością od 60 do 90 uderzeń na minutę. Rytm ten jest kontrolowany poprzez impulsy elektryczne. Czasami jednak serce wypada z rytmu: bije zbyt szybko, zbyt wolno lub nieregularnie. Specjaliści nazywają taki stan zaburzeniami rytmu serca.

Istnieje wiele różnych form zaburzeń rytmu serca, w związku z czym medycyna klasyfikuje je według kilku cech:

• miejsca powstania: w przedsionku serca (nadkomorowe) lub w jednej z dwóch komór serca (komorowe)
• częstotliwości bicia serca: przyspieszone bicie serca (tachykardia) lub spowolnione bicie serca (bradykardia)
• mechanizmu powstawania: zaburzenia wytwarzania impulsów elektrycznych (zaburzenia przewodzenia) lub nieprawidłowe przekazywanie bodźców (zaburzenia przewodzenia)

Zaburzenia rytmu serca w Niemczech są powszechnym zjawiskiem. Najczęściej występuje tzw. migotanie przedsionków. W wyniku nadmiernego pobudzenia przedsionków tracą one zdolność do efektywnego pompowania krwi, przez co komory serca nie otrzymują jej wystarczającej ilości. Ponadto często dochodzi do przyspieszenia akcji serca. W rezultacie zmniejsza się wydolność pracy mięśnia sercowego, ponieważ pompuje on mniej krwi.

Problem ten dotyka około 1,6 miliona osób w Niemczech (około 2 procent populacji). Specjaliści szacują, że w ciągu najbliższych 50 lat liczba osób cierpiących na migotanie przedsionków wzrośnie dwukrotnie. Przyczyn tego stanu rzeczy jest kilka: jednym z czynników jest m.in. rosnąca liczba osób z nadwagą i starzejąca się populacja.

Niektóre formy zaburzeń rytmu serca występują częściej u mężczyzn, inne natomiast przeważnie u kobiet. Na przykład powszechnie występujące migotanie przedsionków częściej dotyka mężczyzn. Jednak to właśnie kobiety odczuwają w codziennym życiu nasilone objawy migotania przedsionków.

Zaburzenia rytmu serca są zazwyczaj nieszkodliwe, szczególnie w przypadku osób w młodym wieku oraz osób bez chorób współistniejących. Przyczynami mogą być np. stres, spożycie kofeiny lub alkoholu. Należy jednak pamiętać, że niektóre formy zaburzeń rytmu serca mogą być niebezpieczne. Wówczas przyczyną jest zazwyczaj inna choroba serca. Zasadniczo objawy takie jak kołatanie serca powinny zostać skonsultowane z kardiologiem, ze szczególnym uwzględnieniem osób z chorobami serca w rodzinie.

Wiele form zaburzeń rytmu serca jest nieszkodliwych – szczególnie jeśli nie towarzyszy im choroba serca. Niektóre rodzaje zaburzeń rytmu serca, które pozostają nieleczone, zwiększają ryzyko poważnych powikłań.

Migotanie przedsionków jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka udaru. Około 25 na 100 udarów na skutek niedrożności naczyń krwionośnych wynika z migotania przedsionków. Przyczyna: serce pompuje mniej krwi przez przedsionki, na skutek czego krew krzepnie szybciej i łatwiej dochodzi do tworzenia się skrzepów. Skrzepy mogą przedostać się do mózgu wraz z krwią, zablokować naczynia krwionośne i doprowadzić do udaru.

Znacznie mniej częste, ale za to niezwykle niebezpieczne mogą być natomiast tak zwane złośliwe zaburzenia rytmu serca, które zawsze wymagają natychmiastowej pomocy medycznej i zazwyczaj towarzyszą im poważne objawy, a nawet utrata przytomności. W takich przypadkach serce może bić nawet ponad 300 razy na minutę (migotanie komór), a następnie może dojść do całkowitego zatrzymania akcji serca (nagła śmierć w wyniku zatrzymania krążenia). Może to mieć miejsce na przykład w przypadku zawału serca.

Następujące czynniki ryzyka mogą sprzyjać wystąpieniu zaburzeń rytmu serca:

• choroby serca, np. niewydolność serca, choroba wieńcowa (ChW) i zawał serca
• wrodzone wady serca, np. zaburzenia przewodzenia
• środki odurzające i narkotyki, np. alkohol, kofeina, nikotyna, kokaina lub amfetamina
• niedobór elektrolitów (przede wszystkim potasu i magnezu)
• czynniki związane z trybem życia, np. nadwaga, podwyższony poziom lipidów we krwi lub brak ruchu
• Podeszły wiek: osoby starsze częściej cierpią na choroby sprzyjające zaburzeniom rytmu serca
• leki, np. niektóre leki nasercowe lub przeciwdepresyjne
• choroby psychiczne, np. depresja
• inne choroby, np. cukrzyca, bezdech senny (zaburzenia oddychania podczas snu), przewlekłe choroby nerek, choroby naczyniowe, nadciśnienie, nadczynność tarczycy lub przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)
• silne obciążenie emocjonalne, np. stres, lęk, złość itp.

Zaburzeniom rytmu serca można zapobiegać, próbując ograniczać lub unikać potencjalnych czynników ryzyka. Zaleca się, aby osoby wrażliwe na używki zawierające kofeinę, np. kawa lub napoje energetyczne, unikały ich spożywania. Ponadto, aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie serca, istotna jest równowaga elektrolitowa. Niedobór elektrolitów może wystąpić w wyniku intensywnego pocenia się, biegunki lub przyjmowania leków moczopędnych. W takich przypadkach należy pamiętać o piciu odpowiedniej ilości płynów, np. wody mineralnej lub niesłodzonej herbaty, oraz spożywaniu dużych ilości owoców i warzyw.

Warto również zmniejszyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Działania podejmowane w tym celu obejmują:

• Zróżnicowaną dietę
• Odpowiednią ilość ruchu
• Unikanie chronicznego stresu
• zdrowy sen
• Rzucenie palenia tytoniu i innych używek zawierających nikotynę
• Unikanie spożywania alkoholu lub jego ograniczenie do minimum
• Długotrwałą redukcję nadwagi

Poddanie się leczeniu, w przypadku występowania chorób sercowo-naczyniowych, np. nadciśnienia. Pozwala to przede wszystkim zapobiegać migotaniu przedsionków.

Ryzyko wystąpienia migotania przedsionków jest szczególnie wysokie, gdy podwyższony poziom glukozy we krwi występuje jednocześnie z nadciśnieniem, otyłością i zaburzeniami metabolizmu tłuszczów. Takie zestawienie czynników ryzyka nazywane jest również zespołem metabolicznym. Na jego rozwój narażone są przede wszystkim osoby ze znaczną nadwagą (otyłe).

Ponadto diabetycy częściej nie odczuwają problemów związanych z sercem, ponieważ podwyższony poziom glukozy we krwi uszkadza również układ nerwowy, ograniczając tym samym zdolność odczuwania. Nierozpoznane i nieleczone choroby serca mogą jednak prowadzić do zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca, takich jak migotanie przedsionków. Dlatego osoby cierpiące na cukrzycę powinny regularnie poddawać się badaniom pod kątem chorób sercowo-naczyniowych. Zdrowy tryb życia może dodatkowo zmniejszyć ryzyko powikłań.

Niektóre osoby z zaburzeniami rytmu serca nie obserwują żadnych dolegliwości lub odczuwają je w bardzo niewielkim stopniu. Migotanie przedsionków często nie powoduje na przykład żadnych objawów i dlatego przez długi czas może pozostawać nierozpoznane. Jeśli schorzenie to utrzymuje się długotrwale, pozostaje nierozpoznane lub jest nieleczone, może powodować niewydolność serca, która u osób dotkniętych tą chorobą może prowadzić z kolei do obniżenia wydolności, duszności lub zgonu. Schorzenie to występuje nieco częściej u mężczyzn niż u kobiet. Średnio kobiety dotknięte tym schorzeniem odczuwają niektóre objawy – w szczególności kołatanie serca i uczucie lęku – bardziej intensywnie niż mężczyźni.

W celu stwierdzenia arytmii lekarz najpierw przeprowadza z pacjentem wywiad, pytając o objawy i sytuacje, w których zaburzenia, a także o ewentualne choroby współistniejące oraz choroby serca występujące w rodzinie. Następnie przeprowadzane są dalsze badania.

Elektrokardiogram

Elektrokardiogram (EKG) pozwala stwierdzić, czy serce bije prawidłowo, czy występują jakieś nieprawidłowości. Ponieważ zaburzenia rytmu serca często występują jedynie sporadycznie lub w określonych warunkach, konieczne bywa wykonanie specjalnych badań EKG:

• EKG długoterminowe: niewielkie urządzenie rejestrujące dokonuje pomiaru aktywności serca przez 24 godziny.
• Rejestrator EKG: Rejestruje impulsy serca przez dłuższy czas (kilka miesięcy). Urządzenie można nosić jako bransoletkę, klips na palec lub plaster.
• EKG wysiłkowe: Pokazuje reakcje serca na wysiłek fizyczny.
• Smartwatche: Mogą pomóc w diagnozowaniu arytmii. Nie są jednak jeszcze standardem medycznym.

Badanie ultrasonograficzne (echokardiografia)

Za pomocą badania USG można zobrazować wielkość, strukturę i ruch mięśnia sercowego oraz wykryć ewentualne zmiany patologiczne lub choroby. W tym celu lekarze czasami wprowadzają głowicę USG przez znajdujący się za mięśniem sercowym przełyk. Obrazy uzyskane w tak zwanej echokardiografii przezklatkowej (TTE lub potocznie „echo przezprzełykowe”) są wyjątkowo szczegółowe.

Dalsze badania

W celu postawienia bardziej precyzyjnej diagnozy konieczne może być przeprowadzenie dodatkowych badań:

• Badania cewnikowania serca pozwalają wykryć zaburzenia krążenia w naczyniach krwionośnych. Tak zwane badanie elektrofizjologiczne (EPS) pozwala natomiast dokładnie zlokalizować miejsce występowania arytmii.
• Morfologia krwi, np. w celu wykluczenia chorób tarczycy.
• Dalsze badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny (RM) lub tomografia komputerowa (TK), w celu uzyskania szczegółowego obrazu serca.

Aby zapewnić skuteczność leczenia, ważne jest konsekwentne przestrzeganie zaleceń w zakresie leczenia. Jak najwcześniejsze rozpoznanie i podjęcie leczenia arytmii serca daje lepsze rokowania. Ukierunkowane leczenie pozwala złagodzić dolegliwości i zapobiec niepożądanym skutkom.