W jaki sposób leczy się otyłość?

Utrzymanie prawidłowej masy ciała

• pozytywnie wpływa na wiele narządów organizmu,
• może ograniczyć ryzyko wystąpienia chorób związanych z otyłością lub zapobiec ich progresji oraz
• poprawić jakość życia.

Mimo wszystko po leczeniu otyłości odsetek nawrotów jest bardzo wysoki. Dlatego najważniejsze jest trwałe utrzymanie wagi ciała po zakończeniu fazy odchudzania.

1. Kiedy zaleca się redukcję masy ciała?
2. Jakie są cele leczenia otyłości?
3. Jak osiągnąć trwałą utratę wagi?
4. Zmiana diety
5. Zwiększenie aktywności fizycznej
6. Terapia behawioralna
7. Leki
8. Leczenie chirurgiczne
9. Cyfrowe aplikacje zdrowotne (DiGA)

Wraz ze wzrostem stopnia otyłości wzrasta także ryzyko wystąpienia różnych chorób współtowarzyszących i następczych. Na podstawie indywidualnego obrazu klinicznego lekarze mogą ocenić, czy waga i rozkład tkanki tłuszczowej danej osoby stanowią zagrożenie dla jej zdrowia. Z medycznego punktu widzenia utratę masy ciała zaleca się następującym osobom:

• osobom z otyłością (wskaźnik masy ciała (BMI) wynoszący 30 kg/m² lub więcej)
• osobom z nadwagą (BMI między 25 a 29,9 kg/m²), które dodatkowo
  • cierpią na choroby związane z nadwagą, takie jak nadciśnienie lub cukrzyca typu 2,
  • choroby, których objawy są nasilane przez nadwagę (na przykład układu szkieletowo-mięśniowy),
  • osobom z nadmierną tkanką tłuszczową trzewną w okolicy brzucha (otyłość trzewna) z obwodem talii przekraczającym 88 cm (kobiety) lub 102 cm (mężczyźni) lub
  • osobom odczuwającym silny stres psychospołeczny.

Często po skutecznej redukcji masy ciała następuje ponowne przybranie na wadze. Wielu osobom trudno jest na stałe zmienić tryb życia i wprowadzić do swojej codziennej rutyny zbilansowaną dietę oraz dużo aktywności fizycznej. Stała dostępność produktów spożywczych, nasze środowisko życia i pracy oraz procesy fizjologiczne zachodzące w organizmie podczas odchudzania dodatkowo utrudniają utrzymanie wagi.

Długofalowa i kompleksowa opieka lekarza prowadzącego – również po zakończeniu fazy redukcji masy ciała – może pomóc w utrzymaniu nowo wypracowanych nawyków. Ponadto regularna samoobserwacja, na przykład poprzez cotygodniowe kontrole wagi, może pomóc w utrzymaniu osiągniętej redukcji masy ciała.
 

Podstawowy program leczenia otyłości składa się z trzech filarów: diety, aktywności fizycznej i zmiany nawyków. Połączenie elementów z tych trzech obszarów umożliwia osiągnięcie największego sukcesu. Ogólnie obowiązuje zasada: Wszystkie działania mogą być skuteczne jedynie wtedy, gdy będą realizowane przez odpowiednio długi czas i z właściwą intensywnością.

Jeśli podstawowy program nie przynosi żadnych efektów lub są one niewystarczające, w celu leczenia znacznej nadwagi można dodatkowo zastosować środki farmakologiczne lub poddać się zabiegom chirurgicznym.

Środki, które są rozsądne i możliwe do zastosowania w konkretnych przypadkach, są kwestią indywidualną. Dlatego ważne jest, aby lekarz prowadzący omówił z pacjentem możliwe opcje leczenia i wspólnie ustalił odpowiednią strategię oraz indywidualne cele terapii.

Tutaj można przeczytać więcej na temat trwałej utraty wagi i utrzymania ją na stałym poziomie.

Aby utrata masy ciała była możliwa, organizm musi spalać więcej energii niż ilość energii dostarczanej wraz z pożywieniem. W porozumieniu z pacjentem należy ustalić indywidualny deficyt energetyczny. Zazwyczaj zalecane spożycie energii wynosi od 500 do 600 kilokalorii (w skrócie kcal, potocznie nazywanych kaloriami) poniżej indywidualnego zapotrzebowania dziennego. W ten sposób można osiągnąć stałą redukcję wagi na poziomie ok. 0,5 kg tygodniowo. Jednak redukcja wagi utrzymuje się zazwyczaj maksymalnie przez okres od 3 do 6 miesięcy, a następnie stopniowo spowalnia. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie osoby reagują na ograniczenie ilości kalorii w ten sam sposób.

Istnieje kilka możliwości osiągnięcia deficytu energetycznego poprzez dietę, co skutkuje utratą wagi. Skład makroskładników odżywczych (zawartość tłuszczów, białek i węglowodanów) spożywanych pokarmów odgrywa tu drugorzędną rolę. Ograniczenie spożycia energii można osiągnąć poprzez zmniejszenie spożycia tłuszczów, węglowodanów lub obu tych składników jednocześnie. Ponadto zalecane są różne rodzaje diet, np. dieta śródziemnomorska, dieta pełnowartościowa zgodnie z zaleceniami Niemieckiego Towarzystwa Żywieniowego [Deutsche Gesellschaft für Ernährung, DGE] lub dieta wegetariańska/wegańska. Strategia zastępowania posiłków (zastąpienie 1 do 2 głównych posiłków dziennie tzw. produktami zastępczymi lub formułowymi) lub różne formy postu przerywanego (post interwałowy) również stanowią opcję terapii odchudzającej.

Ważne jest, aby sposób odżywiania był odpowiednio dostosowany do osoby cierpiącej na otyłość, zbilansowany i możliwy do utrzymania w dłuższej perspektywie. Możliwe są również zmiany między różnymi dietami.

Na stabilizację wagi w kontekście długofalowym wpływają przede wszystkim następujące działania:

• ograniczenie ogólnej ilości spożywanych pokarmów, przede wszystkim wysokoprzetworzonych, wysokoenergetycznych i wysokokalorycznych produktów spożywczych, takich jak
  • przekąski bogate w cukier lub tłuszcz
  • napoje słodzone cukrem i soki owocowe
• Zwiększone spożycie
  • warzyw i owoców
  • produktów bogatych w białko, na przykład roślin strączkowych (fasola, soczewica, ciecierzyca), mleka i nabiału, orzechów lub płatków owsianych
  • produktów bogatych w błonnik, np. warzyw, roślin strączkowych, pieczywa pełnoziarnistego i makaronu pełnoziarnistego lub owoców

Szczególnie na początku leczenia zaleca się konsultacje z dietetykiem. W ramach tych wytycznych można opracować indywidualne zalecenia żywieniowe i zdefiniować realistyczne cele, dostosowane do uwarunkowań, upodobań i stanu zdrowia danej osoby.

Jeśli na przykład ze względów medycznych osoby z BMI wynoszącym powyżej 30 kg/m² wymagają krótkotrwałej znacznej utraty masy ciała, można wprowadzić specjalne formy żywienia – tzw. produkty formułowe lub diety formułowe – o bardzo niskiej kaloryczności (całkowita wartość energetyczna w zakresie od 800 do 1200 kcal dziennie). Mogą być one stosowane maksymalnie przez 12 tygodni i wyłącznie pod nadzorem lekarza.

Niezależnie od wybranej strategii żywieniowej zawsze należy zadbać o dostarczanie organizmowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Bardzo jednostronne formy żywienia lub diety mogą nieść ze sobą duże ryzyko dla zdrowia i nie zawsze przynoszą trwałe efekty. Z tego powodu nie są one również zalecane.

Tutaj można uzyskać informacje na temat tego, jak wygląda zbilansowana dieta.

Aby redukować masę ciała i trwale utrzymać ją na stałym poziomie, poza zmianą diety i zwiększeniem aktywności fizycznej często konieczne jest również dostosowanie dotychczasowych nawyków życiowych. Udział w terapii behawioralnej powinien stanowić stały element leczenia otyłości. Może być ona prowadzona zarówno indywidualnie, jak i w grupach.

W ramach terapii analizowane są dotychczasowe nawyki żywieniowe i przedstawiane możliwe strategie, które mogą być pomocne w trwałej zmianie trybu życia oraz opracowaniu alternatywnych zachowań i sposobów rozwiązywania problemów. Częścią terapii powinno być również radzenie sobie z trudnościami i ewentualnym przybraniem na wadze. Metoda terapii powinna być dostosowana do indywidualnej sytuacji pacjenta.
 

Następujące aspekty mogą być pomocne w zmianie zachowań:

• Obserwuj swoje zachowanie i ciesz się z osiąganych sukcesów!
• Ćwicz strategie, które pomogą Ci kontrolować stosunek do jedzenia, np.
  • nie kupuj produktów spożywczych, kiedy odczuwasz głód,
  • jedz o stałych porach i unikaj spożywania posiłków przed telewizorem lub ekranem komputera.
  • Ogranicz zapasy produktów spożywczych.
• Wyznacz sobie realistyczne cele.
• Odkryj aktywności, które będą dla Ciebie przyjemnością.
• Poszukaj wsparcia wśród osób o podobnych zainteresowaniach. Wspólne gotowanie lub uprawianie sportu często sprawia więcej radości niż wykonywanie tych czynności w pojedynkę.
• Zadbaj o odpowiednią ilość snu i jego regularność.
• Ćwicz techniki relaksacyjne. 

Tutaj można zapoznać się z informacjami na temat tego, w jaki sposób zdrowy sen zmniejsza ryzyko nadwagi i otyłości.

Długotrwały stres może mieć szkodliwy wpływ na stan zdrowia. Tutaj dowiesz się, jak temu przeciwdziałać.

Agonista receptora GLP-1 semaglutyd jest dostępny w Niemczech od lata 2023 r. w wyższej dawce (2,4 mg na tydzień) dla osób z nadwagą lub otyłością (nazwa handlowa Wegovy^®, roztwór do wstrzykiwań w fabrycznie napełnionym wstrzykiwaczu). Jest podawany raz w tygodniu w postaci zastrzyku podskórnego w tkankę tłuszczową. W ramach badania rejestracyjnego uczestnicy z otyłością, którzy byli leczeni semaglutydem w połączeniu ze zmianą trybu życia, osiągnęli w ciągu roku utratę masy ciała na poziomie ok. 15 procent masy wyjściowej.

W leczeniu cukrzycy typu 2 dopuszczona jest już również semaglutyd w formie tabletek (nazwa handlowa Rybelsus^®). Producent ubiega się o dopuszczenie tej postaci leku również do leczenia otyłości.

Obecnie w Niemczech kasy chorych nie refundują leków przeznaczonych wyłącznie do redukcji i utrzymania masy ciała. Jako środki odchudzające zaliczane są one do grupy tzw. „leków lifestyle'owych”, które mają na celu przede wszystkim poprawę jakości życia.

W przypadku otyłości przed zaplanowaniem zabiegu chirurgicznego ważne jest wykluczenie rzadkich przyczyn nadwagi, takich jak zaburzenia hormonalne, oraz kompleksowe przebadanie pacjentów pod kątem ewentualnych chorób współistniejących i kwalifikacji do operacji. Szczegółowe informacje na temat przebiegu operacji, możliwego ryzyka i konieczności dalszej opieki pooperacyjnej to ważne kwestie, które wymagają konsultacji z lekarzem przeprowadzającym zabieg.

Generalnie z operacji bariatrycznej korzystają również pacjenci w podeszłym wieku (powyżej 65. roku życia). To samo dotyczy pacjentów z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Osoby ze znaczną nadwagą i cukrzycą typu 1 również mogą poddać się operacji bariatrycznej. W ich przypadku utrata masy ciała może mieć pozytywny wpływ na istniejącą insulinooporność.

W przypadku nieleczonych chorób psychicznych, zaburzeń odżywiania lub uzależnienia od środków odurzających nie powinno się przeprowadzać zabiegów chirurgii bariatrycznej.

W okresie znacznej utraty masy ciała po zabiegu chirurgicznym należy unikać ciąży. Zasadniczo kobiety planujące ciążę mogą jednak poddać się leczeniu. Po osiągnięciu stabilnej masy ciała i stanu zdrowia nic nie stoi na przeszkodzie, aby kobieta pod opieką ginekologa zaszła w ciążę. Podczas ciąży należy przyjmować suplementy diety, aby zapobiec niedoborom u matki i dziecka.

Zabieg chirurgiczny w przypadku otyłości (chirurgia bariatryczna) ma na celu zmniejszenie objętości żołądka i/lub skrócenie drogi przechodzenia pokarmu przez przewód pokarmowy. Ma to na celu ograniczenie spożycia pokarmów – poprzez szybsze osiągnięcie uczucia sytości – i/lub zmniejszenie wchłaniania (resorpcji) składników odżywczych. Stopień, w jakim zabiegi chirurgiczne wpływają na przyjmowanie i przyswajanie pokarmów oraz zmieniają procesy metaboliczne, zależy od konkretnej metody.

W chirurgii bariatrycznej stosuje się szereg różnych metod. Najpopularniejsze obecnie zabiegi w Niemczech to rękawowaresekcja żołądka i bypass żołądka. Opaska żołądkowa straciła na znaczeniu w ostatnich latach i powinno się ją stosować tylko po szczegółowym rozważeniu. Nie ma jednej ogólnie zalecanej metody operacyjnej. Wybór metody leczenia powinien być zawsze indywidualny i uwzględniać stan zdrowia, psychiczny, społeczny oraz ogólną sytuację życiową danego pacjenta.

Większość zabiegów chirurgicznych związanych z otyłością wykonywana jest obecnie techniką laparoskopową („chirurgia przez dziurkę od klucza”). Zmniejsza to ryzyko operacyjne i skraca proces gojenia.

Technologie cyfrowe mogą wspierać leczenie podstawowe otyłości. Urządzenia monitorujące aktywność, np. krokomierze lub smartwatche, oraz elektroniczne dziennik żywienia pomagają rozpoznać własne wzorce zachowań. Inne systemy służą do wymiany informacji między pracownikami służby zdrowia a pacjentami.

Od 2020 r. lekarze w Niemczech mogą przepisywać na receptę tzw. cyfrowe aplikacje zdrowotne, w skrócie DiGA. Wszystkie cyfrowe aplikacje zdrowotne są sprawdzane i certyfikowane przez Federalny Instytut Leków i Wyrobów Medycznych (Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte, BfArM). Koszty pokrywa kasa chorych, a użytkownicy korzystają z aplikacji bezpłatnie.

BfArM publikuje na swojej stronie internetowej listę wszystkich dostępnych cyfrowych aplikacji zdrowotnych.

Aplikacje te stosowane jako środek wspomagający leczenie otyłości mogą między innymi

• ułatwiać samoobserwację poprzez prostą dokumentację zachowań żywieniowych i aktywności fizycznej;
• motywować do większej aktywności fizycznej i zbilansowanego odżywiania;
• prezentować przebieg leczenia, stanowiący podstawę do rozmów z lekarzem;
• dostarczać informacji na temat naukowo sprawdzonych metod odchudzania;
• oferować programy treningowe obejmujące aktywność fizyczną i odżywianie.